چگونه خط محراب اولجایتو از میان نقشهای گچی مسجد جامع اصفهان بیرون آمد؟
بخشهای این نوشته

در مسجد جامع اصفهان، سطح محراب اولجایتو از فاصله نزدیک چند لایه دارد. بخشی از نقش برجستهتر است و خطوط نوشتاری در میان پیچهای گیاهی قرار دارند. کسی که از روبهرو میایستد ابتدا شکل کلی محراب را میبیند. با نزدیک شدن، سایه میان سطحها به خواندن نوشته کمک میکند. همان مادهای که برای پوشاندن دیوار به کار میرود در اینجا محل ساختن حروف، برگها و حاشیههای درهم شده است.
زمان ساخت محراب در نوشته آن به ۷۱۰ قمری برابر با ۱۳۱۰ میلادی میرسد. در همان نوشته از محمد ساوی، وزیر دوره ایلخانی، به عنوان پشتیبان کار و از بدر به عنوان استاد طرح و خوشنویسی یاد شده است. نامها امکان میدهند ساخت اثر به یک دوره و کسانی که در سفارش و اجرا سهم داشتند وصل شود. محراب بخشی از مسجدی است که در طول چندین سده در آن ساخت و تغییر انجام شد.
حرفی که کنار برگ جا میگرفت
نوشتههای برجسته در خط ثلث در زمینهای از نقشهای گیاهی جای دارند. وقتی خط از زمینه بالا میآید، نور کناره حرف را از بخش پایینتر جدا میکند. برای ساختن این رابطه، کسی که با گچ کار میکرد باید میان اندازه حرف، عمق نقش و فضای لازم برای برگ تعادل برقرار میکرد. نزدیک لبه، نوار نوشته در شکل خمیده محراب ادامه پیدا میکند و بیننده باید همراه امتداد سطح نگاه خود را حرکت دهد.

در نقشهای پیرامون، نمونههای متنوعی از پیچک، گل و حاشیه پیدا میشوند. کنار هم آمدن آنها با نوشته بخشی از نحوه دیده شدن اثر را توضیح میدهد. اگر تنها متن را به کاغذ منتقل کنیم، میتوان عبارت را خواند، ولی سایه و اختلاف عمق از میان میروند. عکس نزدیک امکان میدهد جایی که حروف از نقش پشت خود جدا میشوند بررسی شود.
محراب جای قبله را در فضای مسجد نشان میدهد و همزمان بخشی از کار استادان گچ و خط را ثبت کرده است. برای دیدن رابطه آن دو میتوان از شکل کلی قوس به سوی یک حرف رفت. در آن نقطه، نوشته و نقش هر کدام جای خود را دارند و با هم سطحی را میسازند که نام سازندگان و زمان ساخت در آن باقی مانده است.
منابع
- دانشنامه ایرانیکا و تاریخ ساخت و نامهای نوشتهشده روی محراب
- آرکنت و بررسی خط و تزیین گچی محراب اولجایتو
عکس شاخص. محراب گچبری اولجایتو در مسجد جامع اصفهان. Amir Pashaei، CC BY-SA 4.0، اندازه تصویر تنظیم شده است.


