ناصرالدین‌شاه خودش عکس می‌گرفت
بخش‌های این نوشته
در آلبوم‌های کاخ گلستان عکس‌هایی هست که به ناصرالدین‌شاه نسبت داده شده‌اند. در بعضی از آن‌ها زنان دربار مقابل دوربین قرار گرفته‌اند. این عکس‌ها فرصتی می‌دهند شاه را از سمت دوربین ببینیم. او درباره موضوع و قاب تصویر انتخاب می‌کرد و سپس عکس‌ها در میان اوراق و آلبوم‌های دربار می‌ماندند.
در معرفی موزیم ملی هنر آسیایی اسمیتسونین، عکاسی پس از به تخت نشستن ناصرالدین‌شاه به یکی از علاقه‌های جدی او بدل شد. علاقه دربار به عکس از تجربه‌های پیشین هم تاثیر گرفته بود. ژول ریشار، آموزگار فرانسوی که در دهه ۱۸۴۰ به تهران آمد، از محمدشاه و ولیعهد عکس داگرئوتیپ گرفت. نمونه‌های نخستین به گفته پژوهشگران هنوز پیدا نشده‌اند.
در سال ۱۸۶۳، ناصرالدین‌شاه از آقارضا اقبال‌السلطنه خواست روش عکاسی را بیاموزد. در همان دهه جایگاه رسمی عکاس دربار و استودیو و تاریکخانه کاخ گلستان شکل گرفته بود. این امکانات به تولید و نگهداری عکس‌ها کمک می‌کردند. عکس شخص شاه را باید در همین محیط دید، جایی که او به ابزار و فضای کار دسترسی داشت و کسانی دیگر نیز کار عکاسی انجام می‌دادند.
عکسی از آلبوم کاخ گلستان، منتسب به ناصرالدین‌شاه | منبع تصویر | Mirza Ebrahim Khan Akkas Bashi | Public domain
در آلبوم چه چیز باید خوانده شود؟
برای نسبت دادن یک عکس به شاه، تصویر به تنهایی کافی نیست. شماره آلبوم، یادداشت کنار عکس، توضیح فهرست و امکان مقایسه با نمونه‌های دیگر هم اهمیت دارند. دو عکس ممکن است اشخاص و فضایی مشابه داشته باشند و به دست عکاسان متفاوت گرفته شده باشند. از همین رو نام عکاس باید بر اساس ثبت مربوط به همان تصویر آورده شود.
در عکس‌های منتسب به ناصرالدین‌شاه، انتخاب موضوع به شناخت نگاه او کمک می‌کند. بعضی افراد در موقعیت‌هایی دیده می‌شوند که بیرون از مجموعه دربار به آسانی به تصویر راه پیدا نمی‌کردند. رابطه میان عکاس و کسی که مقابل دوربین بود، بخشی از زمینه عکس است. برای دیدن این رابطه باید از تشخیص لباس یا محل عکس فراتر رفت و پرسید چه کسی امکان ثبت تصویر را داشت.
از یک قاب به یک مجموعه
استودیو و تاریکخانه به عکس کمک می‌کردند از لحظه گرفتن تا آماده شدن برای آلبوم راهی طی کند. قرار گرفتن عکس کنار تصویرهای دیگر، خواندن آن را هم تغییر می‌دهد. آلبوم می‌تواند ترتیب نگاه را نشان دهد و به پژوهشگر امکان دهد موضوع‌های تکرارشده را پیدا کند.
در معرفی اسمیتسونین از آموزگاران دارالفنون هم یاد شده است که با روش‌های عکاسی کار می‌کردند. این پیشینه به خواندن نام عکاس‌های دربار کمک می‌کند. بخشی از دانش فنی از راه آموزش و آزمایش در تهران گسترش پیدا کرده بود و فضای کاخ یکی از محل‌هایی شد که عکس در آن تهیه و جمع‌آوری می‌شد.
اگر روایت با یک عکس مشخص آغاز شود، می‌توان ابتدا آنچه در تصویر دیده می‌شود را توضیح داد و بعد از روی ثبت آلبوم، نام عکاس و جای تصویر را دنبال کرد. از این راه، عکس دربار از یک تصویر بی‌زمان به سندی تبدیل می‌شود که سازنده، موضوع و محل نگهداری دارد.
