هالندی‌ها در جزیره خارگ قلعه ساختند
بخش‌های این نوشته
در میانه سده هجدهم، شرکت هند شرقی هالند در جزیره خارگ ایستگاهی برپا کرد. بارون تیدو فان کنیپ‌هاوزن، نماینده پیشین شرکت در بصره، دژی ساخت که موسل‌استاین نام داشت. برای دنبال کردن این دوره تاریخ خارگ، می‌توان از همان قلعه شروع کرد و از روی نوشته‌های مربوط به آن به بندر و دادوستد جزیره رسید.
شرکت پیش‌تر در بندرعباس حضور داشت. با تغییر وضع سیاسی و دشواری‌های کار در ساحل، نمایندگانش به فکر محل دیگری افتادند. خارگ امکان ایجاد ایستگاهی در مسیر رفت‌وآمد کشتی‌ها را فراهم می‌کرد. جای جزیره در خلیج فارس برای فهم تصمیم شرکت اهمیت دارد. کشتی‌ها از مسیرهایی می‌گذشتند که به بصره و بندرهای دیگر می‌رسیدند و فعالیت شرکت به همین رفت‌وآمد وابسته بود.
ایرانیکا از برنامه کنیپ‌هاوزن برای تبدیل خارگ به بندر آزاد یاد می‌کند. منظور این بود که تجارت در بندر برای گروه‌های مختلف ممکن باشد. در اسناد همان دوره نام بازرگانان و گروه‌هایی دیده می‌شود که در جزیره یا مسیرهای پیرامون آن فعالیت داشتند. دژ محل استقرار شرکت بود و بندر به رفت‌وآمد کسانی وابسته بود که بیرون از دیوارهای دژ کار می‌کردند.
از قلعه تا بازار جزیره
در شرح تاریخ خارگ، از فعالیت بازرگانان ارمنی و ساخت کلیسا در سال ۱۷۵۷ هم یاد شده است. این جزئیات نشان می‌دهند ایستگاه شرکت در محیطی ساخته شد که گروه‌های متفاوت برای کار و زندگی به آن راه پیدا می‌کردند. مطالعه یک قلعه، اگر با تاریخ بندر همراه شود، امکان می‌دهد آدم‌هایی را دید که در اطراف آن رفت‌وآمد داشتند.
کنیپ‌هاوزن فعالیت‌هایی مانند صید مروارید را هم دنبال کرد و با بزرگان محلی رابطه داشت. روابط با بندرها و حاکمان پیرامون همیشه به شکل یکسان پیش نمی‌رفت. در گزارش‌های تاریخی، چگونگی تجارت و مناقشه بر سر کنترل آن در کنار هم آمده‌اند. این دو را باید از روی زمان و طرف‌های هر واقعه خواند.
پایان کار ایستگاه هالندی
در سال ۱۷۶۶، هالندی‌ها ناچار شدند دژ و کالاهای ذخیره‌شده در خارگ را واگذار کنند. گزارش ایرانیکا از کوشش‌هایی برای از سر گرفتن کار شرکت در خلیج فارس یاد می‌کند که به بازگشت آن فعالیت نینجامید. تاریخ این ایستگاه از زمان ساخته شدن قلعه تا واگذاری آن قابل پیگیری است.
در شرح ایرانیکا، اسقف کاتولیک اصفهان مدتی محل اقامتش را به خارگ برد. این جابه‌جایی و ثبت ساخت کلیسا نشان می‌دهند چه نوع فعالیت‌هایی در کنار ایستگاه تجاری شکل گرفتند. برای خواندن تاریخ بندر، جای سکونت و عبادت بعضی از باشندگان و بازرگانان به اندازه ثبت ورود کشتی‌ها سرنخ می‌دهد.
خواندن این دوره از روی نام موسل‌استاین کمک می‌کند روایت در محدوده یک جای مشخص بماند. قلعه به شرکت تعلق داشت و راه‌های تجارت از ساحل و آب‌های پیرامون آن می‌گذشتند. سرگذشت خارگ در آن سال‌ها از برخورد این دو شکل گرفت. یک ساختمان برای استقرار شرکت ساخته شد و فعالیتش به کسانی وابسته ماند که از راه دریا به جزیره می‌آمدند و می‌رفتند.
