قصر باغ جهاننما چگونه به نشانی تاریخی شهر خُلم بدل شد؟
بخشهای این نوشته

در خُلم، شهری که با نام تاشقرغان نیز شناخته میشود، قصر باغ جهاننما در محدوده یک باغ تاریخی قرار دارد. از بیرون، نمای ساختمان و فاصله آن با فضای باز پیرامون دیده میشود. قصر برای نشستن در یک گذرگاه تنگ شهری ساخته نشده بود. راه نزدیک شدن به بنا از میان فضای باغ میگذشت و کسی که میآمد، نخست ساختمان را از فاصله میدید. همین رابطه بنا و زمین بخشی از چیزی است که در عکسها مانده است.
مرکز فعالیتهای میراث فرهنگی، ساخت جهاننما را به سالهای ۱۸۹۰ تا ۱۸۹۲ و دوره امیر عبدالرحمانخان نسبت میدهد. خُلم در مسیر ارتباط شهرهای شمال قرار داشت و بازار تاریخی آن بخش دیگری از سیمای شهر بود. باغ جهاننما در کنار این تاریخ شهری، به دورهای مربوط است که امیر در چند شهر برای اقامت و اداره بنا میساخت. دانشنامه تاریخی افغانستان نیز آن را در میان ساختمانهای مربوط به عبدالرحمانخان ثبت کرده است.
قصر و باغ به عنوان سندهای یک محل
ورودی، نما و فضاهای داخل قصر برای استفاده سلطنتی آماده شده بودند. برای نگهداری بنا در دوره بعد، وضعیت هر قسمت جداگانه اهمیت پیدا کرد. پرونده میراث خُلم از طرح دیدن قصر به عنوان محل معرفی تاریخ شهر و فرهنگ دشتهای شمال یاد میکند. این طرح بر پیوند میان ساختمان و پیرامونش تکیه داشت. توجه به بنا فرصتی میداد که از تاریخ قصر به بازار، محله و زندگی شهری در تاشقرغان هم نگاه شود.

عکس بیرون بنا رابطه آن را با فضای باز نشان میدهد و عکس نزدیکتر جزئیات معماری را در دسترس میگذارد. از روی عکس به تنهایی نمیتوان تاریخ دقیق ساخت هر بخش را تعیین کرد. برای این کار باید اطلاعات ثبتشده درباره بنا و بررسی معماری را نیز خواند. کنار هم گذاشتن این شاهدها کمک میکند بدنه بجا مانده، نام تاریخی و برنامههای حفاظت از یکدیگر تشخیص داده شوند.
قصر جهاننما بیش از یک نشانی در زندگی امیر عبدالرحمانخان است. پیدایش آن به دورهای معین برمیگردد و باقی ماندنش امکان میدهد تاریخ یک شهر شمالی از راه بنا و باغ هم خوانده شود. در خُلم، نام قصر هنوز بین ساختمان، فضای باغ و گذشته تاشقرغان پیوند برقرار میکند.
منابع
- مرکز فعالیتهای میراث فرهنگی و پرونده ساخت و حفاظت کاخ باغ جهاننما
- دانشنامه تاریخی افغانستان و فهرست بناهای دوره عبدالرحمانخان
- دانشنامه ایرانیکا و پیشینه باغهای تاریخی افغانستان
عکس شاخص. نمای قصر باغ جهاننما در خُلم، ۲۰۱۳. David Young on Flickr (original)، CC0.


