داستان نسخهای از خمسه نوایی که در ۱۴۹۲ در هرات کتابت شد

بخشهای این نوشته
در آخر یکی از نسخههای کهن خمسه نوایی، سال پایان کتابت و نسبت آن با هرات ثبت شده است. سلطانعلی مشهدی، خوشنویس دربار تیموری، نسخه را در ۱۴۹۲ به پایان رساند. نویسنده آن، امیرعلیشیر نوایی، هنوز زنده بود. نوشته صفحه به ترکی چغتایی است و سطرها با خط نستعلیق کنار هم قرار دارند. داستان این اثر از جایی شروع میشود که شاعری در هرات منظومهها را سرود و خوشنویسی در همان شهر آنها را برای خواندن در یک مجلد آماده کرد.
خمسه شامل پنج منظومه است. نوایی در دهه ۱۴۸۰ آنها را نوشت. قالب مجموعه با سنت خمسهسرایی در ادبیات فارسی خویشاوند بود و نوایی از آن برای سرودن به ترکی چغتایی استفاده کرد. کسی که نسخه را ورق میزد میتوانست هم صورتی از سنت ادبی پیشین را بشناسد و هم با متن شعری به زبانی روبهرو شود که نوایی برای گسترش کاربرد ادبی آن کار میکرد.
از هرات تا کتابخانهای در بیرون افغانستان
نسخه پایانیافته در هرات امروز در مجموعه سلطنتی بریتانیا نگهداری میشود. فهرست مجموعه آن را از نخستین نسخههای باقیمانده خمسه میشمارد. مهرها و یادداشتهای مالکیت، برای بررسی مرحلههای بعدی زندگی نسخه به کار میآیند. با این حال، وجود مهر در یک صفحه به تنهایی همه مسیر سفر مجلد را معلوم نمیکند. پژوهشگران از کنار هم گذاشتن تاریخ کتابت، نام خوشنویس و نشانهای بعدی به سرگذشت مجلد نزدیک میشوند.

خمسه ۱۴۹۲ تنها نسخهای نیست که پیوند آثار نوایی با هرات را ثبت کرده است. نسخه دیگری از آثار او در ۱۵۲۵ تا ۱۵۲۶ در هرات آماده شد و اکنون در کتابخانه ملی فرانسه نگهداری میشود. صفحه مصور در آن، از تداوم کتابت و تصویرگری آثار نوایی پس از مرگش خبر میدهد. دو نسخه در دو مجموعه جدا ماندهاند و هر دو برای شناخت کار کتابسازان هرات سند دارند.
اگر تاریخ نسخه نخست از پایان کتابت خوانده شود، یک لحظه معین در ۱۴۹۲ به دست میآید. صفحه نسخه دوم نشان میدهد که کار با آثار نوایی در شهر پس از آن لحظه هم ادامه داشت. اهمیت نسخه نخست در همین پیوند مشخص است. متن پنج منظومه در زمان زندگی شاعر در شهری کتابت شد که در آن زبان، خوشنویسی و کار تولید نسخه در یک اثر به هم رسیدند.
منابع
- مجموعه سلطنتی بریتانیا و پرونده نسخه خمسه نوایی کتابتشده در هرات در ۱۴۹۲
- پژوهش نسخهشناسی و خوشنویسی درباره آثار نوایی و نسخه سلطانعلی مشهدی
عکس شاخص. صفحهای از خمسه امیرعلیشیر نوایی به خط سلطانعلی مشهدی، هرات، ۱۴۹۲. Sultan Ali Mashhadi، مالکیت عمومی.


