دو منار غزنی چگونه نام بانیان خود را بر آجر نگه داشتند؟

بخشهای این نوشته
بیرون محدوده کهن غزنی، دو منار آجری از روزگار غزنوی بر جا ماندهاند. از دور، چند ضلع برجسته بر بدنه هر یک دیده میشود. نزدیکتر که برویم، بدنه از قابهای آجری، نقشهای هندسی و نوارهای نوشته تشکیل شده است. هر منار بخشی از نام و لقب بانی خود را در نوشته نگه داشته است. همین نوشتهها به تاریخپژوهان اجازه دادهاند بنای منار مسعود سوم و منار بهرامشاه را از یکدیگر بازشناسند.
این دو برج در شرق ارگ قرار دارند. پایه چندپر آنها شکل ستارهمانندی دارد و قسمت پایین از چند وجه جداگانه ساخته شده است. منابع معماری شرح میدهند که بخش بالایی منارها در گذشته ساقهای استوانهای داشته است. آن قسمتها امروز بر جا نیستند. برای بازسازی سیمای منارها باید نقاشیها، گزارشهای مسافران و ساختمانهای باقی را کنار هم گذاشت.
طرحی از منار پیش از فروریختن بخش بالا
گادفری وین در اثری که در ۱۸۴۰ به چاپ رسید، طرحی از منار مسعود سوم منتشر کرد. در آن، برج را میتوان با بخشی بالاتر از قامت امروزیاش دید. طرح برای اندازهگیری دقیق هر ردیف آجر به کار نمیآید، ولی شکل کلی بخشی را ثبت کرده که در عکسهای جدید دیگر پیدا نیست. عکس امروز هم جزئیاتی از قسمت باقیمانده را نشان میدهد که در طرح چاپی کوچک بازشناخته نمیشود.

در هر منار، آجر افزون بر ساخت دیوار در شکل دادن به نوشته و نقش سهم داشته است. بعضی خانههای مستطیلشکل بدنه با چینش زیگزاگ پر شدهاند. نوارهای نوشته میان همین بخشها دیده میشوند و برای خواندنشان باید به ترتیب قرار گرفتن حروف توجه کرد. تفاوت میان نامهای مسعود و بهرام را نمیتوان تنها از شکل کلی پایه فهمید. خواندن نوشته بخشی از کاری است که بنا را از یک برج بینام به اثری متعلق به زمان یک فرمانروا تبدیل میکند.
دو منار از یک فاصله در عکس ۲۰۱۴ دیده میشوند، یکی نزدیک و دیگری دور. طرح سده نوزدهم، تنها بر یکی تمرکز دارد و شکلی را نشان میدهد که دیگر کامل نمانده است. میان این دو تصویر، نوشتههای آجری بخش قدیمیتر داستاناند. آنها روی خود ساختمان قرار گرفتهاند و هنوز نام کسانی را به ما میرسانند که فرمان ساخت دو برج جداگانه را داده بودند.
منابع
- دانشنامه ایرانیکا و مدخل بناها، نوشتهها و دو منار غزنی
- آرکنت و معرفی منار مسعود سوم
- آرکنت و معرفی منار بهرامشاه و طرحهای آجری بدنه
عکس شاخص. منار بهرامشاه در پیشزمینه و منار مسعود سوم در دوردست، غزنی، ۲۰۱۴. AhmadElhan، CC BY-SA 4.0، اندازه تصویر تنظیم شده است.


