ناصرخسرو در سالهای اقامتش در یمگان چه نوشت؟

بخشهای این نوشته
در یمگان بدخشان، ناصرخسرو کتابهایی نوشت که تاریخ انجام بعضی از آنها در پژوهشها باقی مانده است. از آغاز اقامتش در دره و جزئیات زندگی هر روز او به همان اندازه سند نداریم. از نوشتهها میتوان دید که دور شدن از مراکز قبلی زندگیاش به پایان کار فکری او منجر نشد. بخشی از شعرها و کتابهایی که نام او را در تاریخ ادبیات و اندیشه فارسی نگه داشتهاند، به همین دوره زندگی در بدخشان مربوطاند.
ناصرخسرو پیش از رسیدن به یمگان سفرهای درازی کرده بود. در مصر با دستگاه فاطمی و آموزش اسماعیلی پیوند یافت و پس از بازگشت در خراسان به فعالیت پرداخت. در پی رویارویی با مخالفتها، به یمگان رفت. بدخشان آن دوره را باید در جغرافیای خودش دید. سرزمین تاریخی بدخشان از محدوده اداری ولایت امروز گستردهتر بود. یمگان که در زندگی ناصرخسرو از آن یاد میشود در بخش افغانستان امروز قرار دارد.
دو کتاب با دو تاریخ
بررسی انستیتوت مطالعات اسماعیلی، «زادالمسافرین» را از آثار نوشتهشده در این دوره میداند و سال ۱۰۶۱ میلادی را برای آن میآورد. «جامعالحکمتین» در ۱۰۷۰ تکمیل شد و با درخواست یکی از پشتیبانان او در بدخشان پیوند داشت. میان این دو تاریخ، نوشتن و حفظ تماس با خوانندگان یا همفکران ادامه پیدا کرد. اثر دوم جایگاه ویژهای دارد، چون پژوهش آن را آخرین اثر با تاریخ تکمیل شناختهشده او میداند.

نسخهای از شعر ناصرخسرو که امروز در یک مجموعه دیده میشود، ممکن است قرنها پس از زندگی او کتابت شده باشد. تاریخ نسخه و تاریخ سرودن شعر یکی نیست. با این همه، نسخههای بعدی راهیاند که از طریق آنها بخشی از شعر و اندیشه او به خوانندگان بعدتر رسید. تاریخ کتابها را گاه از اطلاعات درون متن میتوان دنبال کرد و برای زمان ساخت خود نسخه باید خط، کاغذ یا نوشته پایان آن را جداگانه دید.
مزار ناصرخسرو در یمگان جای او را در حافظه محل نگه داشته است. آثارش راه دیگری برای دیدن همان دوره پیش میگذارند. دو تاریخ تکمیل نشان میدهند که سالهای یمگان چند لحظه پراکنده نبودند. نویسنده در آنجا در فاصله چند سال روی اثرهایی کار کرد که پرسشهای فلسفی و دینی را به فارسی طرح میکردند و پس از مرگش از طریق نسخههای بعدی خوانده شدند.
منابع
- انستیتوت مطالعات اسماعیلی و پیشینه اقامت ناصرخسرو در یمگان و آثار دوره بدخشان
- نهاد آقاخان و ثبت محل مزار ناصرخسرو در یمگان بدخشان
عکس شاخص. برگی از نسخه دیوان ناصرخسرو، نوشتهشده به خط شکسته نستعلیق. Nasir Khusraw، مالکیت عمومی.


