سنگ کوچکی از آقکپروک که به چهره انسان شباهت دارد

بخشهای این نوشته
در کاوش آقکپروک، در جنوب بلخ، قطعهای سنگی پیدا شد که چند خط روی آن قرار داشت. برخی خطها به چشم و بخشهای دیگر چهره شباهت داشتند. قطعه از همان جنس آثاری نبود که بتوان کارش را از لبه برنده یا شکل یک ابزار مشخص کرد. فهرست موزیم ملی افغانستان آن را ریگی کشیده میداند که خطهایش ظاهرا برای ساختن چهره انسان کنده شده بودند. همین واژه «ظاهرا» به داستان اهمیت میدهد. کسی که سنگ را ساخت، توضیحی از مقصودش کنار آن نگذاشت.
لوئیس دوپری و همکارانش در دهه ۱۹۶۰ در چند محل نزدیک آبادی آقکپروک کاوش کردند. یافتهها از یک زمان به دست نیامدند. میان ابزار و لایههای خاک باید فرق گذاشته میشد. دانشنامه ایرانیکا از بیش از ۲۰ هزار ابزار سنگ چخماق از بخش مربوط به دوره پارینهسنگی جدید یاد میکند. بررسی این تعداد امکان مقایسه شیوههای تراش و کاربرد ابزار را فراهم کرد. سنگ دارای نقش چهره در زمینهای به دست آمده بود که مجموعه بزرگی از کار با سنگ را در خود داشت.
یک سنگ و دو پرسش
نخستین پرسش این بود که خطها در جریان شکلدهی با دست ایجاد شدهاند یا حاصل فرسایش طبیعیاند. پرسش بعدی این بود که اگر نقش عمدی است، سازنده چه چیزی را در آن میدیده است. در گزارشها احتمال داده شده که خطها صورت انسان را نشان میدهند. قدمت پیشنهادی قطعه در منابع یکسان نیامده و حدود تعیینشده به بررسی زمینه کاوش مربوط است. با این حال، همه این برآوردها آن را در شمار آثار بسیار قدیمی این منطقه نگاه میدارند.

کاوش در آقکپروک تنها با همین سنگ شناخته نمیشود. لایههای متفاوت نشان میدهند که مردم در روزگارهای مختلف در محل کار و زندگی کردهاند. شکل تیغهها و تراشهها درباره ساخت ابزار اطلاعات میدهد. از قطعه منقوش میتوان پرسش دیگری را دنبال کرد، اینکه در کنار کار روزانه با سنگ، چه زمانی طرحی به سطح آن افزوده شده که کار آشکار یک تیغه را نداشته است.
امروز عکس کوچک قطعه جزئی از آن سرگذشت را در دسترس میگذارد. پژوهشهای میدانی ابزارها و محل یافتهشدن را توضیح میدهند. برای دیدن چهره باید چند خط را در کنار هم تصور کرد. برای تعیین قدمت یا کارکرد همان اندازه تصور کافی نیست و باید به لایه، مواد و ثبت کاوش برگشت.
منابع
- فهرست تاریخی موزیم ملی افغانستان و شرح ریگ منقوش و ابزار آقکپروک
- دانشنامه ایرانیکا و سابقه کاوش لوئیس دوپری و یافتههای سنگی آقکپروک
- گزارش پژوهش پیش از تاریخ لوئیس دوپری و شرح یافته آقکپروک
عکس شاخص. قطعه سنگی دارای نقش چهره، به دست آمده از آقکپروک در جنوب بلخ. L. Dupree، مالکیت عمومی.


