قانون اساسی ۱۳۴۳ زبانهای رسمی افغانستان را چگونه نام برد؟
بخشهای این نوشته

در متن قانون اساسی ۱۳۴۳، مادهای کوتاه به زبانهای رسمی میپردازد. دو نام در کنار هم آمدهاند، پشتو و دری. این ماده در میان مواد مربوط به تعریف دولت، قلمرو و دیگر ویژگیهای بنیادی کشور جا گرفته است. خواندن آن در جای خودش نشان میدهد که تعیین زبان در متن اساسی بخشی از تصمیمهای آغازین درباره تعریف دولت بود. در مواد بعدی، قانون از موضوع زبان در نسبت با وظایف حکومت نیز یاد میکند.
در سپتمبر ۱۹۶۴، لویهجرگه در کابل پیشنویس قانون اساسی را بررسی کرد. متن نهایی پس از تصویب جرگه به امضای محمد ظاهرشاه رسید. پژوهش درباره قانون اساسی، تاریخ آغاز و پایان نشست و امضای بعدی را جداگانه بررسی میکند. ماده زبان بخشی از سندی بود که درباره دولت، حقوق مردم و نهادهایی مانند پارلمان و دستگاه قضایی هم حکمهایی داشت.
دو جای متفاوت برای بحث زبان
ماده سوم، پشتو و دری را در شمار زبانهای رسمی افغانستان معرفی میکند. در یک ماده دیگر وظیفه دولت برای تقویت و توسعه پشتو مطرح شد. این دو حکم در دو جای جدا قرار داشتند. یکی نام زبانهای رسمی و موقعیت آنها را مشخص میکرد. دیگری وظیفهای را برای برنامه کار دولت بیان میکرد. مطالعه متن کمک میکند هر کدام در جای خود خوانده شود و موضوع یک ماده به ماده دیگر نسبت داده نشود.

برای کسی که قانون را از روی یک نسخه یا ترجمه میخواند، ثبت واژه «دری» نیز اهمیت دارد. واژهای که در متن رسمی پدیدار میشود، همان چیزی است که سند برای نام بردن از زبان برگزید. این کاربرد را باید در تاریخ سیاسی و اداری دهه ۱۳۴۰ دید. قانون درباره زبانهای رسمی حکم میدهد، ولی از روی همان بند نمیتوان همه رفتارهای زبانی جامعه را در مکتب، اداره یا خانه بازسازی کرد.
متن ۱۳۴۳ همچنان در آرشیفها و پژوهشها در کنار قانونهای دورههای دیگر قابل مطالعه است. برای دیدن اینکه نویسندگان آن قانون زبان را کجا آوردهاند، لازم است از بحث کلی به شماره ماده برگشت. در آنجا نام دو زبان در یک سطر جا گرفته و وظیفه دولت در سطرهایی دورتر بیان شده است. همین فاصله میان دو بخش، تفاوت میان تعریف زبان رسمی و نوشتن یک تکلیف برای حکومت را روشن میکند.
منابع
- نشریه مطالعات شرقی و تحلیل مواد قانون اساسی ۱۳۴۳، شامل متن و مواد مربوط به زبان
- نسخه دانشگاه یاگیلونیا از مطالعه متن قانون اساسی ۱۳۴۳ و روند تصویب آن
عکس شاخص. تمبر رسمی افغانستان در ۱۹۶۵ به یاد اعلام قانون اساسی تازه. Post of Afghanistan، مالکیت عمومی.


