رد لاجورد بدخشان را در اشیای باستانی میانرودان چگونه دنبال میکنند؟
بخشهای این نوشته

در موزیم متروپولیتن، گردنبندی از اور با مهرههای آبی لاجورد نگهداری میشود. فلز زرد و سنگ آبی کنار هم کار شدهاند و ثبت باستانشناسی میگوید شیء در کدام محوطه به دست آمده است. موزیم زمان گردنبند را حدود ۲۶۰۰ تا ۲۵۰۰ پیش از میلاد ثبت کرده است. همین ثبت محل استخراج سنگ را به تنهایی معلوم نمیکند. برای دنبال کردن راه لاجورد از معدن به کارگاه و سپس به اور، باید نشانههای دیگری را هم دید. بدخشان افغانستان یکی از جاهایی است که در این پرسش تاریخی بارها مطرح شده است.
سنگ لاجورد از سرِ سنگ بدخشان در بررسیهای زمینشناسی و گوهرشناسی شناخته شده است. نمونههای آن از نظر ترکیب و ظاهر با سنگ بهکاررفته در شماری از اشیای قدیمی مقایسه شدهاند. رنگ برای آغاز مقایسه مفید است. برای رسیدن به نتیجه دقیقتر، وجود مواد همراه و تفاوت نمونههای معدن نیز اهمیت دارد. پژوهش درباره منشأ لاجورد باید احتمال منابع دیگر را هم بررسی کند.
فاصله میان معدن و محل کشف
پژوهش تاریخی دادوستد در دانشنامه ایرانیکا از اشیای لاجوردی در میانرودان و اشارههای بسیار قدیمی به رسیدن سنگ از شرق یاد میکند. راههای ممکن از بخشهایی از فلات ایران و نواحی پیوندخورده با دره سند میگذشتند. چنین راههایی نشان میدهند که سنگ میتوانست مرحلهبهمرحله از یک محل به محل دیگر برسد. سازنده گردنبند لزوما خود به معدن نرفته بود. او میتوانست مواد را بعد از چند مرحله دادوستد به دست بیاورد.

محل یافتن گردنبند با محل ساخت مهرهها و محل استخراج ماده سه پرسش جداگانه است. فهرست موزیم، اور را برای زمینه باستانشناسی و لاجورد را برای جنس مهرهها ثبت میکند. بررسی معدن سرِ سنگ امکان مقایسه میدهد. موزیم متروپولیتن منشأ بدخشان را برای مهرههای لاجوردی مجموعه دیگری از اور نیز مطرح میکند. برای وصل کردن هر قطعه به راهی مشخص، به اطلاعاتی نیاز است که معمولا یک شیء به تنهایی در خود ندارد. به همین دلیل، تاریخ تجارت با کنار هم گذاشتن چندین یافته نوشته میشود.
نمونه خام بدخشان و گردنبند اور دو ایستگاه از این مقایسهاند. سنگ خام نشان میدهد لاجورد پیش از صیقل و تبدیل به مهره چه شکلی دارد. گردنبند نشان میدهد که سنگ در محیط دیگری چه کاربرد پیدا کرده بود. میان آن دو، باستانشناس دنبال شاهدی میگردد که از جابهجایی ماده، زمان رسیدن آن و گستره دادوستد خبر بدهد.
منابع
- دانشنامه ایرانیکا و بررسی دادوستد پیش از تاریخ لاجورد در غرب و جنوب آسیا
- انستیتوت گوهرشناسی امریکا و پژوهش درباره لاجورد سر سنگ بدخشان
- موزیم متروپولیتن و ثبت گردنبند لاجوردی از اور در میانرودان
- موزیم متروپولیتن و بررسی منشأ بدخشان برای مهرههای دیگری از اور
عکس شاخص. نمونه خام لاجورد از سر سنگ بدخشان افغانستان. James St. John، CC BY 2.0، اندازه تصویر تنظیم شده است.


