از مزار خواجه عبدالله انصاری تا حویلی تیموری گازرگاه

بخشهای این نوشته
راه رسیدن به مزار خواجه عبدالله انصاری در گازرگاه از سردری بلند در شمالشرق هرات میگذرد. پس از عبور از آن، حویلی و بناهایی دیده میشوند که به دورههای مختلف تعلق دارند. پیشینه محل دفن به پایان سده یازدهم میلادی میرسد و معماری بزرگ پیرامون آن سدهها بعد ساخته شد. این فاصله تاریخی روی محل اثر گذاشته است. زائر به سوی قبری میرود که از بسیاری از دیوارها، قوسها و نقشهای فضای پیرامون کهنتر است.
خواجه عبدالله انصاری در ۱۰۹۸ میلادی درگذشت. مزارش پس از مرگ او محل زیارت شد. در سده پانزدهم، شاهرخ تیموری فرمان ساخت مجموعهای را داد که شکل حویلی و بناهای پیرامون آن را دگرگون کرد. پرونده معرفی به یونسکو نام قوامالدین شیرازی را به عنوان معمار و ۱۴۲۵ را به عنوان سال تکمیل ثبت میکند. نوشته سردر جنوبغربی یکی از شاهدهایی است که برای انتساب بنا به همین زمان به کار رفته است.
کاشی و گذر در یک مجموعه زنده
ایوانها و طاقها در پیرامون حویلی به قسمتهای مختلف راه میدهند. روی سردر، آجر و بخشهایی از کاشی از فاصله بیرون پیدا هستند. با رسیدن به حویلی، نگاه از نمای دروازه به قبر و فضای زیارت تغییر میکند. ساختمان راهی را شکل میدهد که بازدیدکننده از فضای بیرون تا مزار میپیماید. در این نسبت، فاصله میان دروازه و سنگ قبر بخشی از معنا و کار معماری است.

مرمت مجموعه در سده بیستویکم هم با همین کاربری هرروزه روبهرو بود. گزارش آرکنت از گازرگاه هم به عنوان نمونه معماری تیموری و هم به عنوان محل زیارت یاد میکند. بررسی ساختمان و نگهداری بخشهای آسیبدیده باید با این واقعیت سازگار میبود که مردم همچنان به حویلی میآمدند. مرمت در جایی پیش میرفت که بنا و استفاده از آن هر دو ادامه داشتند.
در عکس سردر، نخست قامت بنا و قاب ورودی به چشم میآیند. عکس مزار، نقطهای را نشان میدهد که حرکت در مجموعه به آن میرسد. اگر از مزار آغاز کنیم، تاریخ زیارت کهنتر دیده میشود. اگر از سردر وارد شویم، کار معماران دوره شاهرخ پیش چشم میآید. هر دو بخش در گازرگاه هرات کنار هم ماندهاند و میتوان فاصله میان مرگ انصاری و ساخت بنای تیموری را در همان چند قدم پیمود.
منابع
- آرکنت و پرونده مرمت مجموعه مزار خواجه عبدالله انصاری در گازرگاه
- پرونده معرفی میراث تاریخی هرات به یونسکو و بخش مربوط به گازرگاه
- آکادمی علوم افغانستان و بررسی معماری آبدات گازرگاه در هرات
عکس شاخص. سردر ورودی مجموعه خواجه عبدالله انصاری در گازرگاه هرات. Sven Dirks, Wien، CC BY-SA 4.0، اندازه تصویر تنظیم شده است.


