بهارستان جامی از هرات چگونه به نسخه مصور لاهور رسید؟

بخشهای این نوشته
در نسخهای از بهارستان که امروز در کتابخانه بادلیان آکسفورد نگهداری میشود، حاشیه برخی برگها نگارههای زرین دارد. درون صفحه متن فارسی و صحنههای نقاشیشده کنار هم قرار گرفتهاند. این نسخه در ۱۵۹۵ در لاهور برای اکبر، فرمانروای گورکانی، آماده شد. نویسنده اثر عبدالرحمان جامی بود که بیش از یک سده پیش از آن در هرات زندگی و کار کرده بود. فاصله میان زمان نویسنده و زمان این نسخه، بخشی از داستان خوانده شدن اثر در شهرها و دربارهای دیگر است.
بهارستان از هشت بخش ساخته شده که جامی آنها را روضه نامیده است. در آنها حکایت، شعر و شرح رفتار و خصلتهای آدمها در کنار هم میآیند. هر روضه همه کتاب را تکرار نمیکند. ساختار اجازه میدهد خواننده از بخشی به بخش دیگر برود و با جمع دیگری از داستانها روبهرو شود. همین تقسیمبندی برای نگارگر هم فرصت میداد صحنهای را از میان چند حکایت برگزیند و آن را در جای معینی از نسخه قرار دهد.
یک متن هراتی و چند دست در لاهور
در نسخه سفارششده برای اکبر، خوشنویس و نگارگران کارهای جدا داشتند. مطالعه موزیم متروپولیتن، تاریخ ۱۵۹۵ و نام محمدحسین کشمیری، مشهور به زرینقلم، را در پیوند با خوشنویسی ثبت میکند. نگارهها به بیش از یک هنرمند مربوطاند. پژوهشگران برای نسبت دادن هر تصویر، نوشتههای خود نسخه، دست نقاش و مقایسه با آثار دیگر را بررسی میکنند. به همین دلیل نام جامی در مقام نویسنده و نامهای سازندگان نسخه را باید از هم شناخت.

در یکی از برگها، حاشیه در فاصلهای جدا از متن و صحنه میچرخد. در دیگری، آرایش نسخه همان شیوه را دنبال میکند، اما حکایت و نگاره عوض میشوند. این تفاوت کوچک برای فهمیدن ساخت نسخه اهمیت دارد. تصویر هر صفحه بر اساس موضوع آن انتخاب شده و زراندود کردن پیرامون برگها شیوهای مشترک به مجلد داده است. کارگاه با چند دست، کتابی ساخته که ظاهرش یکپارچه به نظر میرسد.
از بهارستان، نسخههای دیگری هم بدون همین نگارهها و حاشیهها ماندهاند. متن جامی در همه آنها راهی برای شناخت آثار ادبی هرات تیموری است. نسخه لاهور کنارش تاریخ دیگری را حفظ کرده است، اینکه خوانندگان و سفارشدهندگان نزدیک یک سده بعد چگونه برای همان حکایتها صفحه، رنگ و تصویر تازه در نظر گرفتند.
منابع
- دانشگاه سنتاندروز و معرفی بهارستان و تقسیم آن به هشت روضه
- موزیم متروپولیتن و پژوهش درباره نسخه بهارستان ۱۵۹۵ و نگارگران دربار اکبر
- دانشگاه آکسفورد و بررسی نسخه بهارستان در کتابخانه بادلیان
عکس شاخص. برگ ۲۷ روی نسخه مصور بهارستان جامی در کتابخانه بادلیان آکسفورد. کتابخانههای بادلیان، دانشگاه آکسفورد، CC BY 4.0.


