آسیابانهای نشتیفان چگونه از باد برای آرد کردن گندم استفاده میکردند؟
بخشهای این نوشته

در نشتیفان، در شهرستان خواف، ردیفی از آسیابهای بادی بر بلندی کنار آبادی قرار گرفته است. وقتی باد از سوی باز بنا میوزد، به پرههایی میرسد که گرد یک محور عمودی قرار دارند. سنگ آسیاب در بخش پایینتر است. این جایگیری سبب میشد باد در ارتفاع به پره برسد و کار آسیاب در سطحی انجام شود که آوردن غله و بردن آرد از آن آسانتر بود. در منطقهای با آب محدود و باد شدید فصلی، این جای بنا بخشی از کار آسیاب بود.
این سازهها را «آسباد» مینامند. در شرق ایران، بادهای معروف به بادهای ۱۲۰روزه در ماههایی میوزند که بسیاری از مناطق دیگر باد پیوسته ندارند. مقدار باد در همه روزها یکسان نیست. آسیابان باید از زمانی که باد به پرهها نیرو میرساند استفاده میکرد. هنگام آرام شدن هوا، همین دستگاه برای ادامه کار به جریان بعدی باد وابسته میماند.
پره در بالا، سنگ در پایین
در مجموعه نشتیفان، بخشهایی از دیوارها با خشت و گل ساخته شدهاند. در داخل، قطعههای چوبی به محور و پرهها شکل دادهاند. باد از گشودگی میان دیوارها به بخشی از پرهها میرسد و محور را میگرداند. در فضای زیر، چرخش به سنگ میرسد. غله میان سنگها خرد میشود و آرد به دست میآید. تفاوت میان کار دیوار و قطعات چوبی از بیرون چندان پیدا نیست. در عکسهایی که دستگاه را نزدیک نشان میدهند، روشن میشود که دیوار هم برای کار آسیاب ساخته شده است.

قرار گرفتن چند آسیاب کنار یکدیگر به معنای آن بود که آسیابانی به یک دستگاه محدود نمیشد. در این آبادی، بخش بالای ردیف در معرض باد قرار داشت و بخش پایین هر واحد محل کار با غله بود. پرونده ایران در فهرست پیشنهادی میراث جهانی، آسباد را در پیوند با اقلیم خشک شرق کشور و تامین نیازهای آبادیها بررسی میکند. نشتیفان یکی از جاهایی است که اجزای این شیوه ساخت در کنار هم ماندهاند.
ارزش این ردیف را میتوان در نسبت آن با ده و مسیر باد دید. کسی که در پایین بنا میایستد، جای تحویل غله و کار سنگ را میبیند. نگاه از بالای ردیف راه دیگری را نشان میدهد، یعنی راهی که باد تا پرهها میپیمود. در نشتیفان این دو راه در یک ساختمان به هم میرسیدند و محصول کارشان آردی بود که از آسیاب بیرون میآمد.
منابع
- پرونده آسبادهای ایران در فهرست پیشنهادی میراث جهانی یونسکو
- درگاه گردشگری ایران درباره مجموعه آسبادهای نشتیفان در خواف
عکس شاخص. ردیف آسبادهای نشتیفان در شهرستان خواف. Ali Vaseghnia، CC BY-SA 4.0، اندازه تصویر تنظیم شده است.


