خانههای شرکت نفت چگونه نقشه آبادان را دگرگون کردند؟
بخشهای این نوشته

در بوارده آبادان، خانهها و سرکها بخشی از طرح محلهای بودند که شرکت نفت برای کارکنان خود ساخت. در بخش دیگری از شهر، ردیف خانههای کارگری بهمنشیر از اواسط دهه ۱۹۳۰ شکل گرفت. همزمان در محلههایی که بیرون برنامه شرکت توسعه مییافتند، مغازه و خانه بسته به زمین و نیاز ساکنان جا میگرفت. حاصل، شهری بود که رشد محل کار مردم از پالایشگاه میآمد، اما همه مردم در شهر به یک شکل جا داده نمیشدند.
در نخستین دهههای صنعت نفت، محله بریم در غرب پالایشگاه برای کارکنان خارجی شرکت ساخته شد. رشد پالایشگاه کارگران را از منطقههای مختلف به آبادان آورد و نیاز به خانه از سرعت خانهسازی پیشی گرفت. بنا بر پژوهشهای تاریخی، شرکت تا اوایل دهه ۱۹۳۰ برای نیروی کار ایرانی خود به اندازه کارکنان خارجی مسکن فراهم نمیکرد. بخشی از خانوادهها در محلههای خارج از برنامه آن زندگی میکردند. بازار و ساختمانهایی که با سرمایه خصوصی ساخته شدند، در همین بخش از شهر نقش پررنگ داشتند.
حویلی پشت دیوارهای یک ردیف
در بهمنشیر، خانههای کوچک کنار هم در ردیف قرار داشتند. از سرک، دیوار حویلی بخش زیادی از زندگی خانه را از نظر دور نگه میداشت. پژوهش دانشنامه ایرانیکا میان این ردیفبندی و ترتیب درونی خانه تفاوت میگذارد. شیوه تقسیم زمین برای ساخت خانههای پرشمار با نیاز خانواده به جای خصوصی در هوای باز ترکیب شد. در سالهای بعد، فرحآباد، بهار، جمشید و پیروز هم به محلههای مسکن کارگری پیوستند.

در بوارده، جیمز ویلسون و همکارانش برای گروههای متنوع کارکنان طرح دیگری به کار بردند. باغچه، شکل سرک و فاصله میان خانهها به برنامه محله مربوط بود. پژوهش معماری آبادان توضیح میدهد که شرکت میخواست در آنجا تصویری از زندگی نزدیک گروههای مختلف نیروی کار ارائه کند. مقایسه بوارده و بریم با بهمنشیر نشان میدهد که حتی میان محلههای برنامهریزیشده شرکت نیز اندازه زمین، گونه خانه و نسبت آن با سرک یکسان نبود.
رشد آبادان را از محدوده پالایشگاه میتوان تا درهای خانهها دنبال کرد. خانوادههایی که در دو سوی آن کار میکردند، در محلهای متفاوت خرید میکردند، از راههای متفاوت به سر کار میرسیدند و به اندازه متفاوت به مسکن شرکت دسترسی داشتند. برای بازشناختن تاریخ این شهر صنعتی، جای خانه در نقشه گاهی به اندازه نشان پالایشگاه روشنگر است.
منابع
- دانشنامه ایرانیکا درباره آبادان جدید و محلههای برنامهریزیشده شرکت نفت
- مقاله پژوهشی درباره طراحی شهری و معماری شرکت نفت ایران و انگلیس در آبادان
- مطالعه تاریخی سکونتگاههای شرکتی آبادان و مسکن کارکنان بریم
عکس شاخص. بخشی از محله بوارده جنوبی آبادان، ساختهشده در جریان توسعه شهر نفتی. Masoudmoghadamabadan، CC BY-SA 4.0.


