از قرارداد گاز تا نخستین کوره ذوبآهن اصفهان
بخشهای این نوشته

در ۱۹۷۱، بخش تولید آهن خام کارخانه ذوبآهن اصفهان به کار افتاد. محصولی که از کوره بیرون میآمد هنوز باید برای تبدیل شدن به فولاد مراحل دیگری را میگذراند. کارخانه برای همین زنجیره ساخته شده بود. کوره، تجهیزات تبدیل آهن به فولاد و بخشهای بعدی تولید باید در یک مجموعه کار میکردند. راهاندازی بخش نخست پس از چندین تلاش برای برپایی صنعت فولاد در ایران انجام شد.
محل کارخانه نزدیک اصفهان انتخاب شد. این انتخاب با مسیر مواد خام یکی نبود. ذخیرههای زغالسنگ مورد نیاز در شمال کرمان و کانسار آهن در بافق، میان کرمان و یزد، قرار داشت. مطالعه صنایع اصفهان در دانشنامه ایرانیکا مکان کارخانه را حاصل مقایسه چند گزینه میداند. نتیجه این بود که مواد باید از مناطق دیگر برسند و تولید نزدیک اصفهان انجام شود. شبکه تامین، از همان آغاز بخشی از خود پروژه بود.
گاز ایران برای بازپرداخت اعتبار
در میانه دهه ۱۹۶۰، ایران و اتحاد شوروی بر سر تامین اعتبار و ساخت کارخانه به توافق رسیدند. در روایتهای تاریخی، سال قرارداد اولیه و سال توافق گستردهتر همکاری اقتصادی جداگانه آمدهاند. قرار شد ایران اعتبار ساخت را با تحویل گاز طبیعی به اتحاد شوروی بازپرداخت کند. به این ترتیب، گازی که از یک مسیر صادر میشد با هزینه تهیه تجهیزات و ساخت کارخانه در مسیر دیگری پیوند داشت.

کارخانه دولتی بود و با نام ذوبآهن آریامهر هم شناخته میشد. طرح اولیه ظرفیت سالانه ۵۵۰ هزار تُن را پیشبینی کرده بود. رقم ظرفیت، مقدار تولید ممکن در طرح بود. آغاز کار بخش آهن خام در ۱۹۷۱ مرحلهای جداگانه از تکمیل مجموعه یا رسیدن به ظرفیت طرح به شمار میرفت. همین تفاوت در منابع تاریخی تاریخهای متفاوتی برای شروع تولید و گشایش مجتمع به جا گذاشته است.
پس از راهاندازی نخستین بخش، قرارداد دیگری برای افزایش ظرفیت با شوروی بسته شد. کار توسعه در ۱۹۷۳ آغاز شد و تا ۱۹۸۳ طول کشید. بنابراین کارخانهای که در نخستین عکسهای گشایش دیده میشود، با مجموعهای که یک دهه بعد از توسعه بیرون آمد تفاوت داشت. تاریخ آن را میتوان در چند تصمیم دنبال کرد، از انتخاب محل اصفهان و رساندن زغالسنگ و آهن گرفته تا تعهد تحویل گاز و به کار افتادن کورهای که نخستین محصول این پروژه را به دست داد.
منابع
- دانشنامه ایرانیکا و تاریخ صنعت فولاد و آغاز کار بخش آهن خام اصفهان
- دانشنامه ایرانیکا و جایگاه ذوبآهن در توسعه صنعتی اصفهان
- دانشنامه ایرانیکا و توافقهای اقتصادی ایران و اتحاد شوروی
عکس شاخص. تصویر تاریخی آیین گشایش کارخانه ذوبآهن اصفهان. Amiroo، مالکیت عمومی.


