چرا نقش میوه و پرنده بر سنگهای عمارت خورشید کلات ماند؟
بخشهای این نوشته

در عمارت خورشید کلات، بخشهایی از نمای سنگی با طرح میوه و پرنده دیده میشوند. هنگام نزدیک شدن به ساختمان، نقشها در کنار حجم بزرگ سنگها پیدا میشوند. در بعضی جاها، خطوط تا لبه یک قطعه ادامه دارند. این تزیین بخشی از بنایی بود که در زمان نادرشاه ساخته میشد و کار بر آن به پایان کامل نرسید. ساختمان با همین وضع اجازه میدهد بعضی مرحلههای کار و بخشهایی را که آماده تزیین شده بودند کنار هم دید.
کلات در ناحیهای کوهستانی در خراسان قرار دارد. صخرههای بلند پیرامون سبب میشدند ورود به فلات از راههای مشخص صورت بگیرد. نادرشاه از کلات استفاده میکرد و ساخت عمارت به دوره فرمانروایی او مربوط است. این ساختمان در گفتار عمومی با نام قصر خورشید شناخته میشود. ایرانیکا زمینه ساخت آن را ایجاد آرامگاه نادر میداند. پایان زندگی نادر و تمام نشدن بنا سبب شدند همه اجزای برنامه نخست به نتیجهای که پیشبینی شده بود نرسند.
سنگهایی که نقش دوردست را نگه داشتند
در میان نقشها، شکلهایی مانند میوه و پرنده دیده شدهاند که پژوهشگران با هنر هند مقایسه کردهاند. این مقایسه به شباهت طرح و سابقه پیوند نادر با هند مربوط میشود. از روی یک نقش به تنهایی نمیتوان هویت تکتک سنگتراشان را معلوم کرد. شناخت این بخش به بررسی ساختار بنا، گزارشهای دوره و روش کار روی سنگ هم نیاز دارد. آنچه در خود نما باقی مانده شکل میوهها و جای آنها در ترکیب سنگکاری است.

فضای عمارت از بیرون و داخل به یک شکل دیده نمیشود. در بیرون، تکرار بخشهای برجسته سطح بالایی را مشخص میکند و در پایین، نقشها در نزدیکی خط حرکت بازدیدکننده دیده میشوند. اگر کسی از دور نگاه کند، ابتدا شکل کلی حجم را میبیند. برای خواندن نقشها باید نزدیکتر شود و رابطه میان قطعه سنگ و خطی را که روی آن کنده شده بررسی کند.
بخشی از عمارت ناتمام ماند، اما سنگکاریهای انجامشده هنوز درباره طرح بنا و محیطی که در آن شکل گرفت اطلاعات میدهند. یک میوه روی دیوار به تنهایی همه تاریخ کلات را در خود ندارد. در کنار ساختمان، محل و تاریخ نادرشاه، همان نقش به پرسشی درباره رفتوآمد هنر و صنعتگران در سده هجدهم راه میدهد.
منابع
- دانشنامه ایرانیکا و تاریخ کلات نادری و جایگاه جغرافیایی آن
- دانشنامه ایرانیکا و بنای ناتمام عمارت خورشید
- پژوهش درباره نقش میوه و پرنده در نمای عمارت خورشید
عکس شاخص. عمارت خورشید از دوره نادرشاه در کلات خراسان. سمیه عباسی، CC BY-SA 4.0.


