ناصرخسرو چگونه با دنبال کردن یک کاروان، اندازه بازار اصفهان را فهمید؟

بخشهای این نوشته
در هشتم صفر ۴۴۴ قمری، ناصرخسرو به اصفهان رسید. در سفرنامه، او از فاصله راه بصره تا شهر و سپس از دیوار، چاهها و جویهای آب یاد میکند. همراهش کاروانی آمده بود که به گفته او ۱۳۰۰ خروار بار داشت. رسیدن باری با آن اندازه میتوانست برای شهر کوچک به چشم بیاید. ناصرخسرو در اصفهان از فراوانی محل بار، اقامت و علوفه گفت و یاد کرد که وارد شدن همان کاروان ازدحام آشکاری پدید نیاورد.
ناصرخسرو برای توضیح آنچه دیده بود از نام جایها و شمار تقریبی آنها کمک گرفت. در روایت او، هر بازار در و گذر خود را داشت. در یک بازار صرافان، او از حضور دویست نفر یاد میکند. چنین عددی از متن یک مشاهده سفر میآید و باید به همان صورت خوانده شود. ارزش عدد در این است که نشان میدهد مسافر برای شرح اندازه کار بازار، به یک رشته دکان و آدمهایی که در آن کار میکردند توجه کرده بود.
از بازار تا محل فرود بار
او از کوچهای به نام کوطراز و کاروانسراهای فراوان آن نیز نام برده است. کاروان پس از رسیدن فقط به راه خالی نیاز نداشت. باید جایی برای پایین کردن بار، ماندن افراد و نگهداری جانوران پیدا میشد. وجود انبار، حجره و جای اقامت در کنار بازارها ظرفیت شهر را در روز ورود نشان میداد. نگاه ناصرخسرو از دیوار پیرامون آغاز شد و سپس به فضایی رسید که تجارت در آن جریان داشت.

سفرنامه از اوضاع زمان فرمانروایی طغرل و نقش خواجه عمید هم یاد میکند. ناصرخسرو در اصفهان از قیمت نان نوشت و روایت مردم از قحطی پیش از ورودش را نقل کرد. این بخشهای متن تجربه روز ورود را به دورهای طولانیتر پیوند میدهند. کسی که سفرنامه را میخواند، میان آنچه مسافر دیده و آنچه مردم به او گفتهاند فرق میگذارد.
یکی از راههای شناخت اصفهان در این گزارش، دنبال کردن مسیر بار است. بار از جاده به دروازه و از آنجا به کوچه و کاروانسرا میرسد. مسافر در طول همین راه نام دکانها و اندازه بخشهای شهر را ثبت میکند. شرح او از یک ورود شروع شد و به تصویری از نظم بازار، محل اقامت و زندگی شهری در اصفهان سده پنجم قمری رسید.
منابع
عکس شاخص. برگی از چاپ ۱۹۲۲ سفرنامه ناصرخسرو. Mahmoud Ghanizadeh، مالکیت عمومی.


