چگونه کاوشگران سه نسخه سنگی نوشته شاپور را در سه سوی کعبه زرتشت یافتند؟

بخشهای این نوشته
در جون ۱۹۳۶، اریک اشمیت هنگام کاوش کنار برج سنگی نقش رستم به پایه بنا رسید. تا آن زمان، بخش پایین برج مدتها زیر خاک و آوار مانده بود. در سوی شرقی، خطهایی پیدا شدند که به نوشته شاپور اول مربوط بودند. برای فهمیدن اندازه سند کافی نبود همان قسمت خوانده شود. پرسشی درباره دیوارهای دیگر هم وجود داشت. اگر نوشته در بخش دیگری تکرار شده بود، خاک اطراف برج باید کنار میرفت تا آن قسمت دیده شود.
بنایی که امروز کعبه زرتشت نام دارد در برابر بخشی از صخره نقش رستم قرار گرفته است. ساخت خود برج از دوره هخامنشی دانسته میشود و نوشته شاپور به دوره ساسانی تعلق دارد. به این ترتیب، یک فرمانروا در زمانی بعدتر از سطح بنایی قدیمی برای ثبت متن استفاده کرد. محل نوشته نسبت به اتاق و در ورودی به کاوشگران کمک کرد شکل استفاده از سطح پایین ساختمان را دنبال کنند.
دیوارهای دیگر در ۱۹۳۹
اشمیت در جون ۱۹۳۹ دوباره به کاوش برگشت. در دیوار غربی متن پارتی آشکار شد و در سوی جنوبی نسخه یونانی به دست آمد. نوشته پیداشده در شرق به فارسی میانه بود. پیدا شدن سه نسخه به پژوهشگر امکان داد بخشهایی را که در یک متن دشوارتر خوانده میشوند کنار واژههای نسخه دیگر بگذارد. برای همین، پیدا کردن دیوار دوم و سوم تنها به شمار نوشتهها اضافه نکرد. امکان سنجیدن معنای متن با شواهد دیگری را هم فراهم ساخت.

در همان محوطه نوشته دیگری از کردیر، روحانی ساسانی، در پایین متن فارسی میانه پیدا شد. برای تشخیص این دو نوشته، نامها، محل و خط باید جداگانه بررسی میشدند. نوشته شاپور از سرزمینها، رویدادهای دوران حکومت و گروههایی در دستگاه او یاد میکند. هر زبان شکل نگارش و مخاطبان احتمالی خود را داشت. در کنار هم، سه نسخه برای شناخت چگونگی ثبت سخن پادشاه در دوره ساسانی اهمیت دارند.
کسی که امروز نزدیک برج میایستد دیوارهای آن را در یک نگاه نمیبیند. برای دنبال کردن هر سه نوشته باید دور ساختمان حرکت کند. در زمان کاوش نیز سند در چند مرحله آشکار شد. نخست یک بخش دیده شد و سپس خاک از کنار دیوارهای دیگر برداشته شد. به این ترتیب، پژوهشگران دریافتند که خواندن سنگنوشته شاپور به نگاه در سه سوی یک بنای قدیمی نیاز دارد.
منابع
- دانشنامه ایرانیکا و ساختار کعبه زرتشت و کاوشهای ۱۹۳۶ و ۱۹۳۹
- پژوهش دانشگاه کاردیف و سه زبان سنگنوشته شاپور
عکس شاخص. برج سنگی کعبه زرتشت در نقش رستم فارس. dynamosquito، CC BY-SA 2.0، اندازه تصویر تنظیم شده است.


