چگونه ستونهای ضخیم تاریخانه دامغان به طرح یک مسجد قدیمی شکل دادند؟
بخشهای این نوشته

در حویلی تاریخانه دامغان، ستونهای گرد آجری راهی میان فضای باز و بخش سرپوشیده میسازند. کسی که از بخش روشن حویلی به سوی آنها میرود، تکرار طاقها را میبیند. فاصله میان ستونها در بیشتر جایها نظم مشخصی دارد. در سمت قبله، عمق بخش سرپوشیده بیشتر میشود و دهانه میانی بلندتر و پهنتر از بخشهای کناری است. این تغییر به رهگذر نشان میدهد که ترتیب بنا در چهار سوی حویلی یکسان نیست.
تاریخانه از قدیمیترین مسجدهای باقیمانده در ایران است. تاریخ اصلی آن را به دوره آغازین عباسی و سده هشتم میلادی نسبت میدهند. شکل گرد پایهها، اندازه آجر و نوع طاق با شیوههای ساختمانی دوره ساسانی پیوند دارند. در اینجا این شیوهها در بنایی به کار رفتهاند که چیدمانش برای مسجد و گردهمآیی نمازگزاران سامان یافته بود. سازندگان تجربه کار با آجر، پایه و قوس را به فضایی بردند که کاربرد دیگری داشت.
راهی که از دیگر دهانهها پهنتر است
در سوی قبله، ردیفهای ستون بیشتری میان حویلی و دیوار آخر جا گرفتهاند. فاصله میان پایههای میانی جهت حرکت را روشن میکند. اگر کسی از یک سوی حویلی به سمت دیگر نگاه کند، ترتیب تکرار ستونها را میبیند. وقتی روبهروی دهانه میانی سمت قبله قرار بگیرد، تغییر اندازه به چشم میآید. برای سازنده، همین تفاوت یعنی باید طاقی با دهانه دیگر در کنار ردیف طاقهای کوچکتر جا بدهد.

در نزدیکی مسجد مناره آجری دوره سلجوقی هم دیده میشود. آن مناره از مرحله بعدتر تاریخ محل خبر میدهد. وقتی مناره و طاقهای مسجد در یک عکس کنار هم دیده میشوند، به این معنا نیست که همه به یک زمان تعلق دارند. بررسی نوع آجر، نوشتهها و جای بناها کمک میکند بخشهای دورههای مختلف از هم تشخیص داده شوند.
برای کسی که امروز در تاریخانه راه میرود، یک ستون هم وزن طاق را نگه میدارد و هم حدود راه را نشان میدهد. طرز قرار گرفتن ستونها بر نحوه عبور و استفاده تاثیر دارد. در دامغان، بنای مسجد با مصالح و روشهایی شکل گرفت که سابقه دیگری در معماری ایران داشتند. سازمان دادن همان مواد در کنار حویلی و قبله ساختاری ایجاد کرد که رد هر دو دوره را میتوان در آن دنبال کرد.
منابع
- آرکنت و نقشه، ستونها و مناره تاریخانه دامغان
- دانشنامه ایرانیکا و آثار تاریخی شهر دامغان
- پژوهش دانشگاه ادینبرا و فن آجرکاری مسجدهای نخستین ایران
عکس شاخص. حویلی و طاقهای مسجد تاریخانه دامغان. Sasan77Abdi، CC BY-SA 4.0، اندازه تصویر تنظیم شده است.


