وقفنامه ربع رشیدی چگونه برای تکثیر کتاب بودجه و وظیفه تعیین کرد؟
بخشهای این نوشته

در تبریز دوره ایلخانی، رشیدالدین فضلالله برای مجموعهای که بیرون از بخش اصلی شهر بنیاد گذاشته بود وقفنامهای تنظیم کرد. این سند درباره زمین و دارایی سخن میگفت و روشن میکرد درآمد آنها چگونه مصرف شود. بخشی از کار به افرادی مربوط میشد که متنها را میخواندند، مینوشتند و برای تهیه نسخه دیگر آماده میکردند. برای دوام کار کتاب، باید هزینه مواد و وقت کسانی که آن را انجام میدادند از راهی مشخص فراهم میشد.
رشیدالدین پزشک، وزیر و تاریخنویس بود. مجموعه او با نام ربع رشیدی شناخته شد. نگهداری یک متن در یک جای واحد خطر از میان رفتن آن را در پی داشت. تهیه نسخه دیگر امکان میداد بخشی از نوشتهها در صورت از دست رفتن نسخه نخست باقی بمانند. وقفنامه راه تکرار این کار را پیشبینی میکرد. درآمد باید از داراییهای معرفیشده میآمد و به مصرفهایی میرسید که در سند شرح داده شده بودند.
نسخهبرداری به عنوان کار دوامدار
کسی که از یک کتاب نسخه میگرفت، باید نوشته را درست بخواند و نشانهها و ترتیب صفحهها را نگه دارد. متن در جریان کار میتوانست بررسی شود تا افتادگی یا خطا کمتر شود. این فعالیت به وقت و مواد نیاز داشت. در وقفنامه، هزینه کردن برای کتاب در کنار وظیفههای دیگر مجموعه مطرح شده است. به این صورت، تهیه نسخه تازه به تصمیم روزانه یک نفر وابسته نمیماند و در برنامهای ثبت میشد که پیش از آغاز کار باید آن را فراهم میکرد.

از بسیاری از ساختمانهای مجموعه جز بخشهایی از محوطه باقی نمانده است. خود سند برای پژوهش درباره کار در آنجا اهمیت دارد. در آن میشود نام دارایی، عنوان وظیفه و مقصود از مصرف درآمد را دنبال کرد. نسخه وقفنامه در فهرست حافظه جهان یونسکو ثبت شده است. این ثبت به سندی مربوط میشود که از روی آن میتوان بخشی از ساختار اقتصادی نگهداری دانش را مطالعه کرد.
داستان کتاب در ربع رشیدی از لحظهای پیش از نشستن کاتب شروع میشود. درآمد باید جمع میشد، کار تعیین میگردید و نسخهای که از روی آن کار میکردند در دسترس قرار میگرفت. سپس قلم روی برگ حرکت میکرد و نوشته در نسخه دیگر جا میگرفت. وقفنامه بخشی از همین راه را روی کاغذ روشن کرده است. قرنها بعد، محقق میتواند از روی آن ببیند که برنامه تکثیر دانش چگونه به دارایی و نیروی کار وصل بود.
منابع
- یونسکو و ثبت وقفنامه ربع رشیدی در حافظه جهان
- شرح نسخه، داراییهای وقف و هدف کتابت
- دانشنامه ایرانیکا و تاریخ مجموعه ربع رشیدی تبریز
عکس شاخص. برگی از وقفنامه ربع رشیدی در تبریز. Rab'-e Rashidi، مالکیت عمومی.


