چگونه فاصله تپهای یک ستاره خبر از دو سیاره داد؟
بخشهای این نوشته

در آغاز دهه ۱۹۹۰، الکساندر وولشتشان با دادههای رصدخانه آرسیبو در پورتوریکو کار میکرد. او پالسهای رادیویی یک تپاختر را دنبال میکرد که در زمان بسیار کوتاهی دور خودش میچرخید. دستگاه میتوانست زمان رسیدن هر پالس را ثبت کند. وقتی پژوهشگران زمانهای ثبتشده را با برنامه تقریبی چرخش ستاره سنجیدند، تفاوتهای کوچکی پیدا کردند که بارها و با ترتیب معین تکرار میشدند.
تپاختر باقیمانده فشرده یک ستاره است. از دید ناظر زمینی، پالس هنگامی به صورت علامت ظاهر میشود که مسیر تابش در جریان گردش ستاره از سوی زمین بگذرد. در برخی تپاخترها، تکرار علامت با دقت زیاد قابل اندازهگیری است. همین نظم به پژوهشگر اجازه میدهد تغییر کوچکی را که در فاصله زمانی میان پالسها پیدا میشود بررسی کند. برای دریافت نتیجه، داده چند نوبت رصد باید کنار هم گذاشته شود.
ستارهای که اندکی جابهجا میشد
وولشتشان و دیل فریل تغییرها را به اثر گرانش جسمهای دیگری نسبت دادند که در مدار تپاختر بودند. تپاختر و جسمی که گرد آن میگردد هر دو به مرکز جرم مشترک وابستهاند. حرکت کوچک تپاختر میتواند فاصلهای را که علامت تا زمین میپیماید اندکی تغییر دهد. پالسها در بخشی از حرکت کمی زودتر و در بخشی دیگر کمی دیرتر میرسند. پژوهشگر به جای دیدن خود سیاره در تصویر، اثر حرکتش را در زمانها میبیند.

گزارش دو سیاره در ۱۹۹۲ منتشر شد. برای هر جسم دوره گردش جداگانهای به دست آمد. دو دوره در اندازهگیریها تکرار میشدند و پژوهشگران میتوانستند اثر یکی را از تغییرهای مربوط به جسم دیگر جدا کنند. این یافته از نخستین شواهد تاییدشده درباره سیارههایی بیرون از منظومه خورشیدی بود. سیارهها گرد ستارهای مانند خورشید نمیگشتند. محیط تپاختر با محیط زمین و خورشید فرق داشت و برای اخترشناسان این پرسش را پیش آورد که یک سامانه سیارهای چگونه میتواند پیرامون چنین جرمی وجود داشته باشد.
راه کشف را میتوان از روی اختلاف زمانها دنبال کرد. یک پالس کمی پیش از لحظه برآوردشده میرسد و دیگری پس از آن. اگر تفاوتها در دورههای معین برگردند، میتوان مدلی را برای حرکت منبع سنجید. داده آرسیبو از راه همین حرکت به پژوهشگران امکان داد دو جسم را در جایی پیدا کنند که تصویر مستقیمشان در اختیار نبود.
منابع
عکس شاخص. آنتن معلق تلسکوپ رادیویی آرسیبو در پورتوریکو. Alessandro Cai ( OliverZena )، مالکیت عمومی.


