هفده ماه تا چاپ نخستین کتاب جلفای نو
بخش‌های این نوشته
در پایان کتابی که در آکسفورد نگهداری می‌شود، چاپگر از خواننده می‌خواهد نام او و همکارانش را در دعا به یاد بیاورد. نام خودش خاچاطور کساراتسی است، روحانی ارمنی که کار را در جلفای نو، در جنوب زاینده‌رود اصفهان، پیش برد. نام چهار نفر دیگر را هم آورده است. استاد هاکوب‌جان، هوهانس، میکایل و هوسپ. در همان یادداشت، مدت کار را هم ثبت کرده است. یک سال و پنج ماه. سال را هم به تقویم ارمنی نوشته است. سال ۱۰۸۷ آن تقویم برابر با ۱۶۳۸ میلادی است.۱ ۲
کتاب «مزامیر داوود» است، مجموعه‌ای از نیایش‌ها و سرودهای کتاب مقدس که در عبادت کلیسای ارمنی به کار می‌رفت. بنا بر فهرست کتابخانه بادلین، قد این نسخه ۱۶ سانتی‌متر است. متن در یک ستون باریک نشسته و در آغاز بعضی مزامیر، حرف اول به شکل پرنده درآمده است. بادلین این جلد را یگانه نسخه شناخته‌شده از آن چاپ می‌داند. چند صد صفحه از یک کتاب کوچک، اکنون سند کارگاهی است که از ساختن حروف تا تهیه کاغذ و اصلاح متن را در اصفهان صفوی به عهده گرفته بود.۱ ۳
کتاب پیش از چاپخانه
نام جلفا از شهری کنار رود ارس به اصفهان آمد. در ۱۶۰۴، هنگامی که سپاه شاه عباس اول در برابر ضدحمله عثمانی عقب می‌نشست، شاه دستور داد مردم شهرها و روستاهای مسیر را کوچ بدهند و آبادی‌ها و ذخایر مسیر عقب‌نشینی را از دسترس سپاه عثمانی بیرون کنند. ارمنیان جلفا از جمله مردمی بودند که به اجبار از خانه‌هایشان رفتند. گروهی از آنان در جنوب زاینده‌رود جا گرفتند و محله تازه نام جلفای نو را به خود گرفت. بازرگانان جلفایی پیش از کوچ نیز در تجارت ابریشم فعال بودند و بخشی از ارتباطات خود را در جای تازه دوباره برقرار کردند.۴ ۵
در صومعه نجات‌دهنده مقدس، پیش از آن‌که حروف چاپی روی کاغذ بنشینند، کتاب را با دست می‌نوشتند. خوشنویس متن را می‌نوشت، نقاش سرلوح‌ها و نگاره‌ها را می‌ساخت و صحاف برگ‌ها را به جلد می‌سپرد. سفارش‌دهندگان شامل کلیساها و خانواده‌های توانگر بودند. یک نمونه از همان سال‌ها در مجموعه دیجیتال کتابخانه کنگره دیده می‌شود. کتابی به زبان ارمنی که برای یافتن مطالب همسان در انجیل به کار می‌رفت و در ۱۶۳۵ در همان صومعه کتابت، تذهیب و صحافی شد. سه سال بعد، نقش حرف‌های پرنده‌مانند بر صفحه مزامیر نشان می‌داد که بعضی عادت‌های بصری کتابت راه خود را به چاپ هم پیدا کرده‌اند.۴ ۵ ۶
خاچاطور پیش از گشایش چاپخانه، مدتی برای رسیدگی به اختلافی در کلیسای ارمنی لووف، در اوکراین امروزی، به آن شهر رفته بود. آن‌جا کتاب‌های چاپی ارمنی وجود داشت. در اصفهان نیز روحانیان کاتولیک نوشته‌های مذهبی چاپی پخش می‌کردند. نوشته پایان یکی از کتاب‌های بعدی جلفا می‌گوید خاچاطور آرزو داشت شیوه چاپی را که نزد اروپایی‌ها دیده بود، در میان ارمنیان هم رواج بدهد. دسترسی کلیساها و شاگردان به متن‌های عبادی، در جایی که هر نسخه خطی کار جداگانه‌ای می‌طلبید، دلیل عملی برای ساختن چاپخانه بود.۲ ۴
چهار نام کنار نام اسقف
خاچاطور در پایان مزامیر، به روایت ترجمه‌ای که تاریخ‌نگار سبوه داوید اصلانیان منتشر کرده، می‌نویسد که با راهبان صومعه «شب و روز» کار کردند. او می‌گوید استادی نداشتند که این حرفه را به آنان آموخته باشد. در یادداشتی دیگر سهم همکاران را روشن‌تر می‌کند. کسانی در ساختن کاغذ دست داشتند، کسانی در آماده‌کردن کتاب و کسانی در تصحیح متن. نام هاکوب‌جان بیش از یک بار در یادداشت‌های کتاب آمده است. خاچاطور پیش از نامش لقب استاد را می‌گذارد.۲
ژان باتیست تاورنیه، بازرگان و سیاح فرانسوی، سال‌ها بعد از صنعتگری ارمنی به نام «ژاکوب‌جان» یاد کرد و ساخت قالب حروف را به او نسبت داد. در روایت او این صنعتگر از سفر اروپا برگشته بود و چاپخانه را در ۱۶۴۱ برپا کرده بود. تاریخ پایان مزامیر، سه سال پیش از تاریخی است که سیاح داده. اصلانیان احتمال می‌دهد تاورنیه کار هاکوب‌جان در جلفا را با سفر هوهانس برای آموختن چاپ در اروپا درآمیخته باشد. جان ا. لین، پژوهشگر تاریخ چاپ ارمنی، نیز به فاصله میان روایت تاورنیه و تاریخ‌های ثبت‌شده در خود کتاب‌ها اشاره می‌کند. از نوشته خاچاطور می‌دانیم که هاکوب‌جان در کار نخستین کتاب حضور داشت. از سهم دقیق هر یک از همکاران، سند به همان اندازه روشنی باقی نمانده است.۲ ۷
برای چاپ با حروف متحرک، کارگاه باید به تعداد کافی از هر حرف قطعه می‌داشت. حروف کنار هم سطر را می‌ساختند و سطرها در قالب یک صفحه جا می‌گرفتند. پس از گرفتن نسخه‌ها، همان قطعه‌ها را می‌شد در صفحه دیگری چید. تهیه مجموعه‌ای از حروف هم‌اندازه و به تعداد لازم، شرط استفاده از این روش بود. ویلم فلور در مدخل تاریخ چاپ ایران می‌نویسد کارگاه خاچاطور حروف سربی در اختیار نداشت و از قطعه‌هایی از چوب، مس و آهن استفاده می‌کرد. بررسی حروف کتاب‌های جلفا نیز دست‌کم دو اندازه از خط «بولورگیر»، گونه‌ای از خط ارمنی، را در چاپ ۱۶۳۸ تشخیص داده است. کارگاه در چاپ‌های بعدی از اندازه‌ها و صورت‌های دیگری هم استفاده کرد.۷ ۸
کاغذ و مرکب هم باید ساخته می‌شد
در یک یادداشت پایان مزامیر آمده که کاغذ را در همان‌جا ساخته بودند و دسترسی به مواد مناسب دشوار بوده است. خاچاطور در همان یادداشت از خواننده می‌خواهد کاستی‌های چاپ را ببخشد. دو سال بعد، در ۲۵ فبروری ۱۶۴۰، کشیشی از فرقه کاپوسن به نام بلز از اصفهان نامه‌ای فرستاد. او نوشت که اسقف ارمنی خواستار قالب‌سازی برای حروف ارمنی و کمک کسی شده که ساخت مرکب چاپ را بلد باشد. کشیش به صراحت گفته بود که گروه تا آن زمان نتوانسته مرکب خوبی بسازد. یکی از این سندها شرح خود چاپگران است و دیگری گزارش کسی که در همان شهر درخواست آنان را شنیده بود.۲ ۸
چاپگران با همان امکانات به کار ادامه دادند. در ۱۶۴۱ کتابی درباره زندگی پدران کلیسا و کتابی برای مراسم عشای ربانی از کارگاه بیرون آمد. در ۱۶۴۲ کتاب نیایش‌های روزانه را به پایان رساندند. در نمونه‌ای از «زندگی پدران کلیسا» که در کتاب هنرهای کتاب در اصفهان معرفی شده، جلد را یکی از راهبان به روش صحافان نسخه‌های خطی بسته است. روی صفحه آغاز کتاب هم نقشی از شاخ‌وبرگ و دو پرنده دیده می‌شود که گردن‌هایشان در هم پیچیده و حرف نخست متن را ساخته است. پژوهشگران مجموعه گتی این نقش را نمونه‌ای می‌دانند از طرحی که پیش‌تر در تذهیب به کار می‌رفت و این بار با کلیشه چوبی روی کاغذ آمده بود.۴ ۵
سفر هوهانس برای پیدا کردن استاد
در دسمبر ۱۶۳۹، هوهانس، شاگرد خاچاطور، از جلفای نو به راه افتاد. بخشی از سفرش را خودش در مقدمه کتابی شرح داده که بعدتر در ایتالیا چاپ کرد. نخست به ونیز رسید و برای تهیه حروف تازه به دنبال استادکار گشت. سپس به روم رفت و سرانجام کارش را در بندر لیوورنو پیش برد. در ۱۶۴۴ در آن بندر مزامیر را به زبان ارمنی چاپ کرد و کتاب را به استادش در جلفا تقدیم کرد. از چاپ اول جلفا تا چاپ لیوورنو شش سال گذشته بود. در این فاصله همکارانش در اصفهان سه کتاب دیگر به پایان رسانده بودند.۲ ۴ ۷
هوهانس در ۱۶۴۶ با دستگاه و حروف تازه برگشت و دریافت که خاچاطور درگذشته است. سال بعد در جلفای نو «کتاب تقویم» را چاپ کرد. در چاپ آن می‌توان رد حروفی را یافت که در لیوورنو به کار برده بود. طرح بزرگ‌تر او چاپ کتاب مقدس به زبان ارمنی بود، اما آن کار در جلفا به پایان نرسید. تاورنیه از نقش ضعف مرکب و نگرانی نسخه‌نویسان برای درآمدشان یاد کرده است. ایرانیکا مرگ خاچاطور و اختلاف بر سر رهبری صومعه را هم بخشی از وضعیت آن سال‌ها می‌داند. روایت سیاح از نگرانی نسخه‌نویسان را می‌توان در کنار شواهد رونق کتابت در محله خواند. نسخه‌های دست‌نویس و کتاب‌های چاپی مدتی در همین محله در کنار هم تولید می‌شدند.۲ ۴ ۷
نخستین چاپ کامل کتاب مقدس ارمنی سرانجام در ۱۶۶۶ در آمستردام به دست اسقف اوسکان ایروانتسی انجام شد. سه بازرگان جلفایی که او در مارسی با آنان دیدار کرده بود، هزینه چاپ را به عهده گرفتند. قرار بود اگر از فروش کتاب سودی به دست آمد، میان سه صومعه ارمنی تقسیم شود. نقش جلفاییان در این مرحله از راه تامین پول و رساندن کتاب به خوانندگان ادامه پیدا کرد. از کتاب آمستردام نیز نمونه‌ای در مجموعه دانشگاه کالیفرنیا در لس‌آنجلس مانده است. در آن، متن در ستون‌ها چاپ شده و تصویرهایی از داستان‌های کتاب مقدس میان ستون‌ها جای گرفته‌اند. این چاپ از نظر اندازه و شیوه تصویرگری با جلد کوچک مزامیر جلفا تفاوت داشت و امکانات چاپخانه‌ای را نشان می‌داد که طرح چاپ کامل کتاب مقدس در آن به پایان رسید.۵
یک نامه دیگر از جلفا
چند دهه بعد، وقتی روحانی دیگری به نام استپانوس برای به کار انداختن دوباره چاپخانه تلاش کرد، باز پای کاغذ و ابزار به میان آمد. در نامه‌ای به تاریخ ۲۴ اپریل ۱۶۹۰، او از بازرگانی ارمنی در لیوورنو خواست کاغذی یک‌دست و مناسب چاپ بخرد. در نامه‌های این دوره، پیچ دستگاه، قالب حروف و چارچوب نگهدارنده کاغذ هم آمده‌اند. نامه‌ها در آرشیف دولتی فلورانس نگهداری می‌شوند. در یکی از آن‌ها استپانوس خبر می‌دهد که در ۱۶۸۶ به قصد چاپ چند کتاب کوچک دوباره دستگاه را به کار انداخته‌اند. مکاتبه‌اش با لیوورنو نشان می‌دهد که با راه افتادن دستگاه، مساله رساندن مواد و قطعه‌ها به کارگاه همچنان پابرجا بود.۲
پیش از پایان کار مزامیر، راهبان کارملی هم دستگاهی را از اروپا به اصفهان آورده بودند. در اسناد از برگه‌های آزمایشی آن دستگاه یاد شده، اما پژوهشگران کتابی را که بتوان به‌طور قطعی به آن چاپخانه نسبت داد شناسایی نکرده‌اند. آنچه جای مزامیر جلفا را در تاریخ چاپ ایران مشخص می‌کند، کتابی است که می‌شود ورق زد و تاریخ و نام چاپگرانش را در خود آن خواند. در پایان همان جلد کوچک، خاچاطور نام چهار همکار را کنار نام خودش گذاشته است. از همان چند سطر می‌توان دید که پیش از رسیدن دستگاه تازه از اروپا، در جلفا کسانی بودند که کاغذ ساختند، حروف را آماده کردند، متن را تصحیح کردند و کار را تا پایان رساندند.۱ ۲ ۸
منابع
- کتابخانه بادلین، نسخه دیجیتال مزامیر جلفا، Vet. Or. f. Arm. 1 و مشخصات نسخه به نقل از فهرست بادلین.
- سبوه داوید اصلانیان، «ورود زودهنگام چاپ به ایران صفوی»، پژوهش بر یادداشت‌های پایان کتاب‌ها و نامه‌های جلفا.
- کتابخانه‌های بادلین، راهنمای مجموعه و معرفی یگانه نسخه شناخته‌شده.
- وازکن گوغاسیان، «جلفا در دوره صفوی»، دانشنامه ایرانیکا.
- کتاب «هنرهای کتاب در اصفهان»، انتشارات گتی، بخش کتاب‌های ارمنی جلفای نو.
- کتابخانه کنگره، نسخه دیجیتال کتاب تطبیق انجیل، ساخته‌شده در جلفای نو در ۱۶۳۵ و نسخه برخط همان سند در آرشیف انجمن دیجیتال کتاب مقدس.
- جان ا. لین، «تاریخ چاپ در جوامع ارمنی پراکنده در جهان»، بخش «جلفای نو، ۱۶۳۸».
- ویلم فلور، «چاپ»، دانشنامه ایرانیکا، بخش چاپخانه‌های کارملی و ارمنی اصفهان.
عکس شاخص. منبع تصویر، Thomas، CC BY 2.0.
