در بندر لافت چگونه باد را به اتاق و باران را به آب‌انبار می‌رساندند؟
بخش‌های این نوشته
در یکی از نقشه‌های خانه ناخدا یاسین در بندر لافت، خط سقف از بالای اتاق‌ها می‌گذرد و در یک سوی ساختمان به برج بلندی می‌رسد. نقشه از نوع برش است. طراح، دیوار را انگار از میان بریده تا داخل بنا دیده شود. با این برش می‌توان دید آنچه از کوچه به شکل برجی بر بام دیده می‌شود، تا فضای زندگی در پایین امتداد دارد. در نقشه دیگر همان خانه، اتاق‌ها و راه‌های رفت‌وآمد پیرامون فضای باز میانی دیده می‌شوند. هر دو نقشه از برداشت دانشجویان معماری دانشگاه تهران به کتاب «معماری قشم» راه یافته‌اند.۱
لافت بر ساحل شمالی جزیره قشم، در جنوب ایران، قرار دارد. در عکس فرهاد سفاری از بندر، بادگیرهای روشن از میان بام‌ها و نخل‌ها بالا آمده‌اند. نزدیک قلعه لافت، در محوطه چاه‌های تلا، مسیر دیگری را می‌توان دید که به زیر زمین می‌رود. دهانه‌های کم‌ارتفاع چاه‌ها روی زمین سنگی پراکنده‌اند. در این بندر، معماران برای رساندن هوا به اتاق به بالای بام نگاه می‌کردند و برای ذخیره آب، جای مخزن را پایین‌تر از سطح زمین در نظر می‌گرفتند.۱۲۳
جای نشستن در اتاق بادگیر
برای شناختن کار بادگیر، باید مسیر هوا را از دهانه‌های برج تا اتاق دنبال کرد. دهانه رو به باد، هوا را می‌گیرد و دالان عمودی آن را به پایین می‌برد. از پنجره یا بازشوی دیگر، هوای اتاق راه بیرون‌رفتن پیدا می‌کند. پژوهشگران معماری قشم نوشته‌اند که در روزهای کم‌باد نیز بالا رفتن هوای گرم از مجرا می‌تواند جریان ضعیف‌تری به وجود آورد. در تابستان گرم و مرطوب قشم، حرکت هوا به آسایش کسانی کمک می‌کرد که در اتاق می‌نشستند. در شرح معماری بومی جزیره، بادگیرهای لافت از گونه‌ای‌اند که عمدتا با گردش هوا کار می‌کنند. این پژوهشگران توضیح داده‌اند که رطوبت بالای هوای قشم، سود خنک‌کردن هوا به کمک تبخیر آب را محدود می‌کرد.۱۴
سمیه نوری‌نژاد و همکارانش در بررسی میدانی لافت، خانه‌هایی را ترسیم کردند که بادگیرشان بالای اتاق استراحت یا گردهمایی خانواده قرار داشت. در بعضی خانه‌ها همان اتاق برای غذاخوردن هم به کار می‌رفت. در نمونه‌های دوطبقه، اتاق بادگیر گاهی در طبقه بالا بود. هوا از بخشی از اتاق به پایین می‌آمد و همان بخش می‌توانست با حصیر یا با تفاوتی در رنگ‌آمیزی دیوار از بقیه اتاق متمایز شود. در نمونه‌ای دیگر، بادگیر روی اتاق تابستانی در جانب شرقی ساختمان قرار داشت. این جزئیات نشان می‌دهد که محل ورود هوا بر شیوه استفاده از یک اتاق هم اثر داشت.۴
در مطالعه نفیسه یاری‌بروجنی، شیدا مراحمی و مهدی سعدوندی، شمار زیادی از بادگیرهای بررسی‌شده در بخش شمالی خانه قرار گرفته بودند تا از نسیم دریا بهره ببرند. شیب بافت قدیمی به سوی شمال هم در رسیدن این نسیم سهم داشت. شکل رایج سطح مقطع بادگیر در نمونه‌های آنان مربع و اندازه معمول آن نزدیک سه در سه متر بود. در بعضی خانه‌ها برج در گوشه و در بعضی دیگر در میانه پلان جا گرفته بود. نویسندگان، فاصله و جای برج‌ها را در کنار جهت باد بررسی کرده‌اند. محل قرارگرفتن یک بادگیر به وضعیت اتاق، دیوارهای حامل و ساختمان‌های پیرامون هم وابسته بود.۱۵
چوب‌هایی که از برج بیرون مانده‌اند
در بادگیرهای لافت، دهانه‌ها از نظر شمار و جهت یکسان نیستند. در نمونه‌های چهارطرفه، هوا می‌تواند از چند سو به برج برسد. بعضی از برج‌ها دو دهانه اصلی دارند. معماران در شماری از همین نمونه‌ها روی دیوارهای دیگر هم روزنه‌هایی ایجاد می‌کردند. کتاب «معماری قشم» از تیرهای چوبی کوچکی یاد می‌کند که دو سوی دهانه را به هم می‌پیوندند و سرشان از بدنه بیرون می‌ماند. تیرها به استحکام بدنه کمک می‌کردند. وقت مرمت، استادکاران چوب‌های داربست را روی همین بخش‌های بیرون‌مانده می‌گذاشتند و به قسمت‌های بالاتر دسترسی پیدا می‌کردند.۱۴
برای ساخت تیغه‌های درون برج چند راه وجود داشت. گاهی سنگ صاف را با گچ روی هم می‌گذاشتند و گاهی از قالب‌های سبک آماده استفاده می‌کردند. در روش دیگری، چوب‌های نخل را به هم می‌بستند و پس از گذاشتن بر تکیه‌گاه، با گچ می‌پوشاندند. در بعضی بادگیرها لبه سقف جلو آمده بود تا باران به دالان هوا نریزد. در خود خانه نیز روی بام مسطح، شیب کمی می‌دادند تا آب به ناودان برسد. در یک جا باید راه ورود باد باز می‌ماند و در جای دیگر، آب باران باید از مسیر مشخصی پایین می‌رفت.۱
مهارت استادکاران لافت در بیرون از بندر هم به کار می‌آمد. نویسندگان کتاب «معماری قشم» از بادگیری در روستای کاروان در همان جزیره یاد کرده‌اند که استادکاران لافتی با ترکیبی از شیوه بومی و روش تازه ساختند. به گفته نویسندگان، پس از آسیب‌دیدن بادگیرها در یک زلزله، شماری از باشندگان جزیره درباره ساخت دوباره آنها نگران بودند. حاجی زکریا نادری، مالک خانه در کاروان، دلیل سفارش خود را حفظ شیوه‌ای می‌دانست که از گذشتگان مانده بود. او به گردآورندگان کتاب گفت «این اقدامی بوده که من می‌توانستم در این رابطه انجام دهم».۱
باران از تپه به مخزن می‌رسید
در قشم به آب‌انبار سنتی «بُرکه» می‌گویند. در پژوهش حامد سجادی، محسن بدره و محمدرضا فرزانه، که در ۱۸ محل جزیره با ۸۶ آگاه محلی و صاحب‌تجربه گفت‌وگو کردند، ساخت برکه از انتخاب محل آغاز می‌شد. جای مخزن باید به مسیری راه می‌داشت که آب باران در آن جمع می‌شود. جریان آب ابتدا به حوضچه رسوب‌گیر می‌رسید تا بخشی از گل و مواد همراه آب ته‌نشین شود و سپس به مخزن سرپوشیده می‌رفت. در روایت‌هایی که پژوهشگران ثبت کردند، نگهداری از برکه به همکاری مردم و مصرف حساب‌شده آب میان بارندگی‌ها وابسته بود.۶
در معماری قشم، مخزن برخی برکه‌ها دایره‌ای و زیر گنبد بود و برخی دیگر دراز و زیر طاق ساخته می‌شد. پایین‌بودن کف مخزن کمک می‌کرد آب از شیب زمین به درون آن برود. پوشش بالای مخزن، آب را از تابش مستقیم آفتاب دور نگه می‌داشت. در خانه‌ها هم مخزن‌های کوچک‌تری وجود داشت. پژوهش معماری قشم از دو نوع یاد می‌کند. یک نوع را در زمین می‌ساختند و آب را از دریچه برمی‌داشتند. نوع دیگر روی زمین قرار داشت، از دریچه بالایی پر می‌شد و برای برداشت آب شیر داشت. این دو شیوه در کتاب برای خانه‌های جزیره شرح داده شده‌اند.۱
چاه‌های تلا نزدیک قلعه، در بستر سنگی، بخشی از تامین آب بندر بودند. ویلم فلور و دانیل پاتس در تاریخ قشم، گزارش دریانورد بریتانیایی لوئیس پلی را از سال ۱۸۶۴ میلادی بازگو کرده‌اند. در توصیف او، آب‌انبارهای سرپوشیده در پای شیب ساحلی قرار داشتند و در لافت، چاه‌های کنده‌شده در ماسه‌سنگ در زمان خالی‌شدن مخزن‌ها نیز آب می‌دادند. زهرا نظری، پژوهشگر معماری منظر، از راه مشاهده محوطه و گفت‌وگو درباره آن، نقش دسترسی به آب شیرین را در شکل‌گیری سکونت دایمی بندر بررسی کرده است. در پژوهش او، مراقبت از آب به زندگی جمعی و باورهای مردم هم پیوند دارد.۷۸
احمد پوازی، رییس وقت شورای شهر لافت، در گفت‌وگو با نظری در سرطان ۱۴۰۲، کم‌بودن فاصله سطح زمین تا آب زیرزمینی را از دلایل حفر چاه در لافت دانست. در همان پژوهش، روایتی از باشندگان ثبت شده که پس از تخلیه و پاک‌کردن رسوب چاه، بالا آمدن آب را دیده‌اند. پژوهش نظری احتمال ارتباط شماری از چاه‌ها با ذخیره زیرزمینی را بررسی می‌کند. در گزارشی دیگر درباره لافت، مهندسان مشاور عمارت خورشید مسیر آب سطحی پس از بارندگی را تا محوطه چاه‌ها و آب‌انبار اصلی دنبال کرده‌اند. محمود زندمقدم هم در کتاب «آفاق جزیره قشم» نوشته است که در لافت از آب شیرین چاه برای نوشیدن و از آب ذخیره‌شده باران برای کارهایی چون شست‌وشو و آبیاری استفاده می‌شد.۸۱۳
آب شیرین و دسترسی به دریا هر دو در زندگی بندر سهم داشتند. فلور و پاتس در شرح لافت در آغاز سده بیستم، از ماهی‌گیری، دریانوردی و ساخت قایق در کنار خانه‌های سنگی و گلی یاد می‌کنند. بسیاری از خانه‌هایی که در اسناد آن دوره توصیف شده‌اند بادگیر داشتند. در یک جزئیات از کار روزانه، نویسندگان «معماری قشم» به شیوه روغن‌زدن در و پنجره چوبی اشاره کرده‌اند. زن و مرد خانه هنگام خشک‌شدن چوب از روشی برای مراقبت آن استفاده می‌کردند که در نگهداری چوب لنج‌ها هم به کار می‌رفت. پیوند خانه و بندر از همین کارهای عادی پیدا بود.۱۷۹
وقتی خانه‌ها شیوه دیگری برای خنک‌شدن یافتند
یاری‌بروجنی و همکارانش در پژوهش چاپ‌شده در ۱۳۹۶ گزارش کردند که در بسیاری از خانه‌های بافت قدیمی، بادگیر تعمیر نمی‌شد و بخشی از اتاق‌های متصل به آن کم‌استفاده شده بود. در بعضی بازسازی‌ها برج از میان می‌رفت و در خانه‌های تازه کمتر به کار می‌رفت. در کتاب «معماری قشم» هم تغییر تدریجی استفاده از اتاق بادگیر با گسترش برق و وسایل سرمایشی ثبت شده است. این تغییر در اتاق‌ها رخ می‌داد و از بیرون، ممکن بود هنوز همان برج بالای بام دیده شود.۱۵
در سال ۱۴۰۲، مازیار اسمنی و محمد آتشین‌ماه درباره سرعت هوا در بادگیرهای لافت پژوهشی نشر کردند. آتشین‌ماه که در آن دوره شهردار لافت بود، در نشستی در بندرعباس گفت برای بررسی عملکرد بادگیرها در آنها حسگر گذاشته‌اند. نتیجه یک اندازه‌گیری در یک برج را نمی‌توان به تمام خانه‌ها نسبت داد. جهت دهانه، جای بادگیر در پلان و راه خروج هوا در پایین، همان متغیرهایی‌اند که پژوهش‌های میدانی لافت بر آنها دست گذاشته‌اند. در نقشه خانه ناخدا یاسین هم برای دیدن رابطه برج و اتاق، باید از نمای روبه‌رو به برش ساختمان برگشت.۱۵۱۰۱۱
در خانه دیگری در لافت، ناخدا علی اشیای قدیمی را جمع کرد و در ۱۳۹۵ موزه کوچکی در فضای یک خانه روستایی به راه انداخت. ژئوپارک قشم این خانه را جداگانه معرفی کرده است. در آن‌جا وسایل زندگی در همان نوع فضایی چیده شده‌اند که روزی بخشی از زندگی روزمره بندر بود. در عکس محوطه چاه‌های تلا، در سوی دیگر بندر، چند نفر در سایه درخت کنار دهانه‌ها نشسته‌اند. پشت محوطه، برج‌های بادگیر روی بام خانه‌ها دیده می‌شوند.۳۱۲
منابع و اسناد
- «معماری قشم»، محمد نگهبان و همکار، پیشگفتار مورخ عقرب ۱۳۸۶، صفحات ۵۴ تا ۵۹، ۶۸ تا ۸۵ و ۱۰۱. شامل نقشه و مقطع خانه ناخدا یاسین، مصالح، گفت‌وگوی زکریا نادری و تصویر چاه‌ها.
- معرفی بندر لافت در ژئوپارک جهانی قشم، بادگیرهای بافت مسکونی و چاه‌های تلا.
- عکس فرهاد سفاری از بادگیرهای لافت و عکس محوطه چاه‌های تلا، شناسنامه ویکی‌مدیا کامنز.
- سمیه نوری‌نژاد و همکاران، پژوهش میدانی بادگیرهای بندر لافت، صورت‌جلسات همایش آسیایی ادبیات و کتابداری، ۲۰۱۴، بخش جای بادگیر در نقشه و مقطع خانه.
- نفیسه یاری‌بروجنی، شیدا مراحمی و مهدی سعدوندی، «تحلیلی بر گونه‌شناسی انواع بادگیر بر اساس پلان در خانه‌های بندر لافت»، مسکن و محیط روستا، شماره ۱۵۷، بهار ۱۳۹۶.
- حامد سجادی، محسن بدره و محمدرضا فرزانه، «دانش بومی ساخت و بهره‌برداری از سازه تاریخی آبی بُرکه در جزیره قشم»، دانش‌های بومی ایران، ۱۳۹۸، صفحات ۷۷ تا ۱۱۸.
- ویلم فلور و دانیل پاتس، «قشم، تاریخ یک جزیره خلیج فارس»، انتشارات میج، ۲۰۲۴، بخش لافت، صفحات ۱۷ تا ۲۲.
- زهرا نظری، پژوهش درباره چاه‌های تلاو و نقش آنها در زندگی بندر لافت، فصلنامه منظر، شماره ۶۸، خزان ۱۴۰۳، صفحات ۳۸ تا ۴۷.
- معرفی ژئوپارک جهانی قشم در یونسکو، بخش لافت، بادگیرها و کارگاه لنج‌سازی.
- مازیار اسمنی و محمد آتشین‌ماه، «محاسبه سرعت باد در بادگیرهای بندر لافت»، جغرافیا و برنامه‌ریزی منطقه‌ای، شماره ۴، زمستان ۱۴۰۲.
- معصومه نعمتی، گزارش صبح ساحل از نشست ناخدایان و شهرداری لافت در بندرعباس، ۲۱ جدی ۱۴۰۲، سخنان محمد آتشین‌ماه درباره سنجش بادگیرها.
- معرفی موزه شخصی ناخدا علی، ژئوپارک جهانی قشم.
- مطالعات اجتماعی و فرهنگی لافت، مهندسان مشاور عمارت خورشید، بخش مسیر آب باران و ذخیره آب در خانه‌ها.
عکس شاخص، بادگیرهای بندر لافت در بهار ۱۳۹۶. عکس از فرهاد سفاری، خبرگزاری مهر، از طریق ویکی‌مدیا کامنز، با مجوز انتساب ۴٫۰.
