پیش از بسته‌شدن سالن پارس، در لاله‌زار چه می‌گذشت؟

در سنبله ۱۳۸۷، دو گروه نمایشی در تیاتر پارس تهران تمرین و اجرا داشتند که به مدیر سالن خبر رسید ساختمان باید ظرف دو یا سه روز تخلیه شود. معصومه ملکی، مدیر وقت، همان روزها به رادیو فردا گفت انجمن هنرمندان تیاتر آزاد برای تمرین و گردهمایی‌هایش همین یک سالن را در اختیار دارد. پارس چند سال پیش نیز به دلیل ناتوانی در پرداخت کرایه بسته شده و دوباره کارش را آغاز کرده بود. این بار هم مدیرانش کوشیدند سالن را نگه دارند. کمتر از یک سال بعد، نامه دیگری برای تخلیه رسید.^۱۲

نشانی سالن، خیابان لاله‌زار بود. در آگهی‌های دهه ۱۳۲۰، این نشانی مردم را به تماشای نمایش‌های عبدالحسین نوشین و همکارانش می‌کشاند. شش دهه بعد، همین نشانی برای فروشندگان لوازم برق ارزش تجاری داشت. تماشاخانه پارس در این فاصله چند بار صاحب برنامه، مدیر و حتا نام تازه شد. تیاتر نصر در همان خیابان سرگذشت دیگری داشت. هر دو ساختمان ثبت ملی شدند و هر دو برای ادامه کار به پول و توافق مالک و گرداننده نیاز داشتند.^۱۳۴۵

سالنی که از طبقه بالای دکان‌ها آغاز شد

مصطفی اسکویی، بازیگر و کارگردان، در کتاب «سیری در تاریخ تئاتر ایران» از رضا رخشانی، هنرجوی کلاس فن بیان نوشین، به عنوان یکی از کسانی یاد می‌کند که زمینه ایجاد سالن را فراهم کرد. به روایت او، رخشانی با شماری از کسبه لاله‌زار آشنایی داشت و رضایت‌شان را جلب کرد تا بخشی از انبارهای طبقه بالای دکان‌ها به تالار نمایش تبدیل شود. نوشین اداره کار هنری را به عهده گرفت. تماشاخانه فرهنگ در ۱۳۲۳ با سرمایه چند بازرگان بازار و با گنجایش حدود ۵۰۰ تماشاگر کارش را آغاز کرد.^۶۷

نخستین نمایش «ولپن» اثر بن جانسون بود. نوشین هم آن را کارگردانی کرد و هم نقش ولپن را بازی کرد. ناپلئون سروری دکور را ساخت و نصرت‌الله کریمی گریم بازیگران را به عهده داشت. محمدتقی کهنمویی که در گروه نوشین کار می‌کرد، در کتاب «۳۵ سال تئاتر مبارز» صداهایی را به یاد آورده که از بیرون می‌آمد. به روایت او، چند موتر از کوچه برلن به خیابان فردوسی می‌پیچیدند و از میدان توپخانه به لاله‌زار می‌رسیدند و بوق می‌زدند. او این رفت‌وآمد را تلاشی برای برهم‌زدن اجرا می‌دانست. برنامه در شب‌های بعد هم ادامه یافت.^۶

پرویز نیکنام در آسو می‌نویسد سه بازرگان در تامین سرمایه سالن سهم داشتند. گزارشی از شیوه کار نوشین در هنرآنلاین نیز جزئیات آنچه را تماشاگر پس از خرید بلیت در سالن می‌دید ثبت کرده است. پیش از اجرا بروشور می‌دادند. با آغاز نمایش، در سالن بسته می‌شد و خوردن و سیگارکشیدن در سالن ممنوع بود. تماشاگران در جریان نمایش ساکت می‌ماندند و پس از پایان اجرا دست می‌زدند. همین قواعد، کار کارکنان سالن را از پیش از بالا رفتن پرده آغاز می‌کرد.^۷۸

در ۳ جوزای ۱۳۲۳، روزنامه اطلاعات آگهی اجرای «مردم» را نشر کرد. اثر، برگردانی از «توپاز» مارسل پانیول بود و لرتا هایراپتیان، حسین خیرخواه و رضا رخشانی در اجرای فرهنگ بازی کردند. عکس‌هایی که در بازنشر آگهی در کنار آن دیده می‌شود به اجرای بعدی همین اثر در تماشاخانه فردوسی در ۱۳۲۶ تعلق دارد. آگهی به دوره‌ای برمی‌گردد که نام «فرهنگ» هنوز نشانی تماشاخانه بود. همین روزنامه در جدی ۱۳۲۳ آگهی دیگری از فرهنگ نشر کرد که در آن از زنان برای آزمون بازیگری دعوت شده بود و دستمزد ماهانه را از هزار تا پنج هزار ریال نوشته بودند.^۳۹۱۰

مرتضی احمدی از سال‌های آخر دهه ۱۳۲۰ اجرای دیگری در فرهنگ به یاد داشت. او نقش پسری را بازی می‌کرد که پی‌هم از پدرش پول می‌خواهد. اصغر تفکری نقش پدر را داشت و احمدی، به گفته خودش، هر شب هم‌بازی‌اش را روی صحنه می‌خنداند. یک شب تفکری در پاسخ به او جمله‌ای بیرون از متن گفت. این‌بار احمدی نتوانست خنده‌اش را مهار کند و پرده را کشیدند. او این صحنه را در حوت ۱۳۸۷، همان سالی که تخلیه پارس مطرح شده بود، برای پیمان شیخی تعریف کرد.^۶

از فرهنگ تا پارس

فرهنگ و پارس دو نام برای دو دوره از کار یک سالن بودند. پس از رویدادهای ۲۸ اسد ۱۳۳۲ و سقوط دولت محمد مصدق، ساختمان آتش گرفت. بنا را بازسازی کردند و اجرا با نام پارس از سر گرفته شد. پژوهش ناصر رضایی، محمدرضا رضوانی و حامد سلطان‌زاده درباره تماشاخانه‌های لاله‌زار نشان می‌دهد که سالن‌های خیابان در سال‌های بعد با فشار دیگری روبه‌رو شدند. سینما در دهه ۱۳۳۰ تماشاگران بسیاری جذب کرد و تیاترها برای فروش بلیت به برنامه‌های ترکیبی رو آوردند. در کنار نمایش، برنامه‌های کوتاه و سرگرم‌کننده‌ای اجرا می‌شد که در گزارش‌های آن دوره با عنوان «آتراکسیون» می‌آید.^۱۱۱

در همان پژوهش، تغییر مسیر تماشاگران به گسترش تهران هم پیوند داده شده است. با بازشدن مراکز تفریحی دیگر، بخشی از طبقه متوسط و خانواده‌های مرفه از میانه دهه ۱۳۳۰ به آن مراکز رو آوردند. سهم تماشاگران کم‌درآمد در سالن‌های لاله‌زار بیشتر شد. تماشاخانه‌ها کار می‌کردند و بعضی از بازیگران که مردم از سینما و تلویزیون می‌شناختند، همچنان روی صحنه لاله‌زار می‌رفتند. فرزانه تاییدی، بازیگر، در خاطراتش از دعوت هوشنگ منظوری، از گردانندگان پارس، برای بازی در «بازرس» گوگول یاد می‌کند. برای گفت‌وگو درباره نقش‌ها به خانه و محل کار اصغر بیچاره رفت و پرویز فنی‌زاده را نیز آن‌جا دید. تاییدی می‌نویسد فنی‌زاده در اجرای پارس بازی نکرد.^۱۱۱۲

نامه تخلیه در میان دو تمرین

وقتی خبر تخلیه در سنبله ۱۳۸۷ رسید، ملکی پیش از آن برای مرمت و ادامه کار سالن به چند نهاد نامه نوشته بود. او فرسودگی ساختمان و هزینه نگهداری آن را از مسایلی می‌دانست که از توان یک گرداننده بیرون است. پری صابری، کارگردان تیاتر، در همان گزارش از بنا مانند «آرشیو رویداد هنری» یاد کرد. ملکی در همان گفت‌وگو گفت اگر از گردانندگان حمایت شود، سالن می‌تواند به کارش ادامه بدهد. صابری بر مرمت تالار و نگهداری آن تاکید داشت.^۱

در ۷ حوت همان سال، رادیو فردا خبر داد که شهرداری قصد خرید پارس را دارد و سالن از مزایده بیرون کشیده شده است. ملکی گفت مغازه‌دارانی در لاله‌زار علاقه داشتند آن را بخرند و از آن به عنوان انبار استفاده کنند. از نگاه او، مداخله شهرداری راهی بود تا کاربری فرهنگی تالار حفظ شود. تا تابستان بعد خرید به جایی نرسیده بود که مشکل تخلیه را رفع کند. علی‌اصغر صباح‌کوهی، از مدیران پارس، به ایسنا گفت پس از تغییر مدیران شهرداری، پی‌گیری خرید کند شده بود. او گفت نزدیک به سه سال کرایه نپرداخته‌اند و در ۳۰ سرطان ۱۳۸۸ نامه دیگری برای تخلیه ساختمان گرفته‌اند.^۲۴

این دو گزارش به دو مقطع از یک کشمکش تعلق دارند. در اولی خرید سالن مطرح شده بود. در دومی، گرداننده از انتظار برای اجرای همان تصمیم حرف می‌زد. پارس از ۱۳۸۲ با شماره ۱۰۴۰۲ در فهرست آثار ملی بود و مقام‌های شهری از حفظ آن سخن می‌گفتند. برای ادامه اجرا، سالن به درآمد یا تامین هزینه نیاز داشت و گروه‌ها باید حق استفاده از ساختمان را می‌داشتند. کنار رفتن مزایده در آن مقطع، به تنهایی هیچ‌یک از این دو مسئله را حل نکرد.^۲۴۶

صندلی‌هایی که دوباره روی صحنه چیده شد

تلاش برای نگه‌داشتن تیاتر نصر کمی آن‌سوتر شکل دیگری داشت. داریوش اسدزاده، بازیگر قدیمی لاله‌زار، به یاد می‌آورد که سیدعلی نصر در ۱۳۱۹ سالن سینمای وابسته به گراند هتل را ماهانه سیصد تومان کرایه کرد تا کار نمایش به‌طور پیوسته جریان داشته باشد. این سالن را سال‌ها با نام «تماشاخانه تهران» می‌شناختند. بعدها آن را به نام نصر خواندند. در ۱۳۸۱ ساختمان به شماره ۶۵۲۹ ثبت ملی شد. گزارش‌هایی از اجراهای پراکنده در سال‌های پایانی فعالیت سالن حکایت دارد. طرح موزه تیاتر نیز پس از تعطیلی به میان آمد و مرحله‌ای از کار مرمت انجام شد.^۴۵۱۳

مرتضی احمدی در گفت‌وگویی در ۱۳۸۶، از یکی از کوشش‌های بازگشایی در میانه دهه ۱۳۷۰ یاد کرد. او می‌گفت سالن را رنگ کرده بودند و پرده‌ها نو شده بود. از بازیگران قدیمی دعوت کرده بودند و گروهی از تلویزیون برای فیلم‌برداری آمده بود. وقتی ایران دفتری، بازیگر قدیمی، از در وارد شد، احمدی به استقبالش رفت. از او پرسید دوباره دیدن سالن چه احساسی دارد. احمدی پاسخ او را با این جمله به یاد می‌آورد که «دارم جوانی‌ام را لای آجرهای این‌جا می‌بینم». حاضران کمک کردند تا دفتری با صندلی‌اش به روی صحنه برود.^۱۳

در جدی ۱۳۹۶، زهرا نژادبهرام، عضو شورای شهر تهران، به خبرگزاری مهر گفت مقام‌های منطقه ۱۲ از انتقال مالکیت نصر به شهرداری خبر داده‌اند. او به همسایگی سالن با خانه اتحادیه اشاره کرد که شهرداری پیش‌تر آن را خریده و سامان داده بود. از گفته‌های او برمی‌آمد که شهر برای خرید همه بناهای قدیمی این محدوده بودجه ندارد. پس از آن، مدتی درهای نصر برای بازدید و شنیدن تاریخ خود سالن باز شد.^۱۵۱۴

در حمل ۱۳۹۸، علی شاکری و همکارانش در نصر برای چند اجرای محدود پنج ردیف صندلی روی صحنه چیدند. در گزارش روزنامه ابتکار، هر ردیف از ردیف پایین‌تر بلندتر بود و صدای ضبط‌شده هنرمندان بخش‌هایی از گذشته خیابان را بازگو می‌کرد. گروه، سندها و اشیایی را که در ساختمان یافته بود از نخاله جدا کرده و در معرض دید گذاشته بود. بعضی از بازدیدکنندگان مسن، خود زمانی با سالن سروکار داشتند. یکی از آنان می‌گفت در سیزده‌سالگی در بازسازی بنا کار کرده است. دیگری به یاد داشت که برای مردمی که از تماشاخانه بیرون می‌آمدند، آواز می‌خواند.^۱۴

در جدی ۱۳۹۹، فهیمه پناه‌آذر برای همشهری از لاله‌زار گزارش داد. سنگ‌فرش پیاده‌رو تازه شده بود و مردم برای خرید لوستر و وسایل روشنایی می‌آمدند. تابلوهای نصر و پارس هنوز در خیابان دیده می‌شد و درهای سالن‌ها بسته بود. پناه‌آذر از روزگاری یاد می‌کرد که تماشاگر می‌توانست با یک بلیت دو نمایش ببیند. در گزارش او، همان راهی که مردم برای رسیدن به سالن طی می‌کردند، هنوز پررفت‌وآمد بود. مقصد بسیاری از رهگذران دکان‌های روشنایی بود.^۵