کشتی‌های بندر شرفخانه چگونه در نمک دریاچه ارومیه ماندند؟
بخش‌های این نوشته
در ۲۴ عقرب ۱۳۹۶، نشانی یک نمایشگاه عکس در بندر شرفخانه به اسکله و بعد به داخل یک کشتی می‌رسید. نام کشتی در اطلاعیه «مداین‌ها» بود. شناور در نمک مانده بود و قرار بود پرتره ناخدایان دریاچه ارومیه را درون آن به نمایش بگذارند. لیلا صبوری، عکاس مجموعه، این مردان را در سال‌های ۱۳۹۵ و ۱۳۹۶ در محیط زندگی‌شان عکاسی کرده بود. در بیانیه نمایشگاه نوشت که ناخدایان «تاریخچه شفاهی از روزگار پرآبی دریا» را با خود دارند. کسی که نشانی نمایشگاه را دنبال می‌کرد، به بدنه شناوری می‌رسید که خودش بخشی از همان تاریخ بود. [۱]
شرفخانه در ساحل شمال‌شرقی دریاچه ارومیه، در آذربایجان شرقی ایران، قرار دارد. برای مسافرانی که از سمت تبریز به ارومیه می‌رفتند، این بندر روزگاری محل عوض کردن وسیله سفر بود. قطار در خشکی می‌ایستاد و بخشی از راه با کشتی طی می‌شد. در آن سوی آب، بندر گلمانخانه راه رسیدن به شهر ارومیه را باز می‌کرد. مسیر را می‌شود در یادداشت‌های محلی دنبال کرد و آغاز پیوند راه‌آهن و اسکله را در خاطرات افسر ایرانی دید که بیش از یک قرن پیش به شرفخانه رسید. [۲] [۳] [۴]
جایی که خط آهن به آب می‌رسید
حسن ارفع، افسر ارتش ایران، در کتاب خاطرات «زیر فرمان پنج شاه» نوشته است که در سال ۱۹۲۲ به انتهای خط آهن شرفخانه رفت. او بندر را یکی از مراکز تدارکاتی ارتش روسیه در جنگ جهانی اول توصیف می‌کند. ارفع چهار بندر را نام می‌برد که روس‌ها در دوره حضورشان در آذربایجان، میان سال‌های ۱۹۱۱ و ۱۹۱۸، ساخته بودند. شرفخانه، گلمانخانه برای دسترسی به ارومیه، دانالو برای مراغه و حیدرآباد در جنوب دریاچه. به روایت او، قطعات سه کشتی بخار کوچک با خط آهن رسید و شناورها پس از ساخت میان این بندرها رفت‌وآمد می‌کردند. ارفع نوشته است که این تأسیسات با پیمان ۱۹۲۱ به ایران واگذار شد. [۲]
در دهه‌های بعد، خط آهن و کشتی در سفرهای غیرنظامی نیز به هم می‌رسیدند. شعبه آذربایجان غربی بنیاد ایران‌شناسی در یادداشتی درباره کشتی «نوح» می‌نویسد که این شناور در زمان پهلوی دوم کار می‌کرد. مسافرانی که با قطار از تهران به مقصد ارومیه راه می‌افتادند، بعد از عبور از تبریز در شرفخانه پیاده می‌شدند، سوار نوح می‌شدند و در گلمانخانه به ساحل می‌رسیدند. همان یادداشت تصویری از کشتی نوح در شرفخانه دارد. علی حامد حق‌دوست نیز در گزارش سفرش دور دریاچه، کشتی نوح را در بستر خشک شرفخانه عکاسی کرده است. یکی شناور را در بندر دوره فعالیتش نشان می‌دهد و دیگری همان کشتی را در ساحل خشک نشان می‌دهد. [۳] [۴]
مسافر تنها بار دریاچه نبود. عیسی بشارتی، مدیر وقت بنادر و دریانوردی دریاچه ارومیه، در مصاحبه با ایسنا از شناوری به نام «امین» یاد کرده که در آغاز جنگ جهانی دوم در شرفخانه ساخته شده بود. به گفته او، در بدنه کشتی به‌جای جوش از پرچ استفاده کرده بودند. امین بیشتر یدک‌کش بود و شناورهای بزرگ بدون موتور را می‌کشید که بار، حیوانات و مسافر حمل می‌کردند. بشارتی هنگام مصاحبه از انتقال کشتی، که وزنش را بیش از ۵۰ تُن برآورد کرد، از انتهای اسکله قدیمی به محوطه موزه دریایی خبر می‌داد. همین تغییر مسیر، از کشیدن بار روی آب تا جابه‌جایی خود کشتی به خشکی، در گفت‌وگو با مدیر وقت بندر ثبت شده است. [۵]
حق‌دوست کاربرد دیگری را هم در گزارشش ثبت کرده است. بهار، گله‌های روستاهای منطقه را با شناور به جزیره‌هایی مانند کبودان و اشک می‌بردند. حیوانات برای چرای فصلی در جزیره می‌ماندند و در پایان تابستان برای برگرداندن‌شان می‌رفتند. این سفر به رفت‌وبرگشت کشتی وابسته بود. نام چند شناور در عکس‌ها و گزارش‌ها مانده و کاربرد هر کدام از راه سرگذشت مسافر، دام یا محموله‌ای که حمل می‌کرد، روشن‌تر می‌شود. [۴] [۵]
بندر برای نگهداری کشتی‌ها هم تأسیسات داشت. دریانی در توضیح عکسی که در مارچ ۲۰۱۸ گرفت، از سازه‌ای به نام «تال» یاد می‌کند که برای تعمیر کشتی‌ها در آب به کار می‌رفت. او نوشته است که هنگام عکاسی، می‌شد پیاده تا آن سازه رفت. حق‌دوست نیز در سفرش، تال را در کنار اسکله‌های قدیمی‌تر بندر دید و از تعمیرگاه دریایی یاد کرد. جای این سازه در ساحل، مانند اسکله‌ای که روزی به آب راه داشت، فاصله تازه میان بندر و خط آب را به چشم می‌آورد. از تال می‌شد سراغ کار تعمیر کشتی‌ها رفت و در عکس‌های صبوری سراغ کسانی که آن‌ها را می‌راندند. [۱] [۴] [۶]
تابستان‌های مهمان‌خانه کنار ساحل
سلماز دریانی در تبریز بزرگ شد و تابستان‌ها و آخر هفته‌های کودکی را در خانه پدربزرگ و مادربزرگش در شرفخانه گذراند. خانواده مادری‌اش اهل بندر بودند و دایی‌هایش روی آب کار می‌کردند. پدربزرگ و مادربزرگش مهمان‌خانه‌ای کنار دریاچه داشتند. دریانی در گفت‌وگو با سوتلانا باچوانووا برای «فوتو اویدنس» گفته است که در تابستان، روزانه ده‌ها گردشگر به آن‌جا می‌آمدند. مادربزرگش باغ‌های انگور و بادام را اداره می‌کرد. دریانی از صدای موج، گفت‌وگوی مردم در ساحل و بوی گِل تیره کنار آب یاد می‌کند. این‌ها صدا و بوی همان جایی‌اند که او سال‌ها بعد برای عکاسی به آن برگشت. [۶]
یکی از خاطرات دریانی از حیاط خانه مادربزرگ آغاز می‌شود. پرنده سفید بزرگی با بال زخمی به حیاط افتاد. دایی‌اش گفت پرنده پلیکان است. مادربزرگ بال پرنده را بست و حدود یک هفته از آن مراقبت کرد. پس از بهبود، پرنده را به دایی‌های دریانی سپرد تا با قایق روی دریاچه رهایش کنند. در این خاطره خانوادگی، قایق برای سفری کوتاه از خانه تا آب به کار می‌افتد. همان آب در عکس‌های بعدی دریانی دیگر به ساحل کودکی‌اش نمی‌رسد. [۶]
پدر دریانی در سال ۲۰۱۳ یک دوربین دیجیتال کوچک به او هدیه داد. نخستین عکس‌هایش از دریاچه، خانه پدربزرگ و مادربزرگ و ویرانه مهمان‌خانه بود. در گفت‌وگو با ناشر کتابش، از قدم‌زدن روی ساحل نمک‌بسته و از اندوهی گفته که هنگام برگشتن به آن مکان‌ها حس می‌کرد. پروژه عکاسی‌اش بعدتر به کتاب «چشم‌های زمین» رسید. در یکی از عکس‌های سال ۲۰۱۵، بدنه یک کشتی فرسوده در شمال‌شرق دریاچه دیده می‌شود. در عکس دیگری از اپریل ۲۰۱۹، آب دوباره پایه‌های باقی‌مانده یک اسکله فرسوده را گرفته است. دریانی در توضیح عکس دوم به بارندگی شدید آن سال اشاره کرده است. دو تصویر یک عکاس، از یک بندر، دو وضعیت متفاوت ساحل را ثبت کرده‌اند. [۶] [۷] [۸]
آب در چه سال‌هایی برگشت؟
ارومیه یک دریاچه بسته است. رودها، باران و روان‌آب از حوضه آبریز به آن می‌رسند و آب عمدتاً از راه تبخیر خارج می‌شود. زرینه‌رود بزرگ‌ترین رود از میان سیزده رود اصلی ورودی است که دانشنامه ایرانیکا نام می‌برد. برای فهم عقب‌نشینی ساحل، مقدار آبی که از رودها می‌رسد اهمیت دارد. در دوره‌های خشکسالی، ورودی طبیعی کمتر می‌شود. برداشت برای کشاورزی و ذخیره آب در بندهای بالادست نیز می‌تواند مقدار آب ورودی را کاهش دهد. پژوهش‌ها درباره سهم این عوامل، دوره‌های زمانی و داده‌های متفاوتی را بررسی کرده‌اند. عکس یک اسکله وضع همان نقطه را نشان می‌دهد و اندازه‌گیری تراز و مساحت برای دنبال کردن تغییر کل دریاچه به کار می‌آید. [۹] [۱۰] [۱۱]
ناسا در مرور تصاویر ماهواره‌ای، سال ۱۹۹۵ را یکی از نقاط بلند تراز آب ثبت کرده است. در دو دهه بعد، تراز دریاچه بیش از هفت متر پایین آمد و حدود ۹۰ درصد مساحتش را از دست داد. یک پژوهش درباره دوره ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۹، به سرپرستی پیمان صائمیان، از افزایش متوسط تراز به میزان ۱۴٫۵ سانتی‌متر در سال و افزایش متوسط مساحت سطح آب به میزان ۲۰۴ کیلومتر مربع در سال خبر داد. پژوهشگران اندازه‌گیری‌های زمینی را کنار داده‌های ماهواره‌ای گذاشتند و این دوره را تثبیت کوتاه‌مدت خواندند. عکس دریانی از اسکله در اپریل ۲۰۱۹، یک نمونه محلی از بازگشت آب در بخشی از همین دوره است. [۸] [۱۰] [۱۲]
در پژوهشی که مسعود پارسی‌نژاد و همکارانش بر پایه مرور ۵۴۴ مقاله انجام دادند، گسترش زمین‌های آبی، ساخت بند و شیوه مدیریت آب در مجموع اثر بزرگ‌تری بر کاهش آب داشته‌اند تا بالا رفتن دما و کم شدن بارندگی. همین گروه درباره تأثیر گشودن مسیر تازه برای عبور آب از میان‌گذر دریاچه، اختلاف نظر میان پژوهشگران را ثبت کرده است. پرسش این بود که تغییر جریان میان بخش شمالی و جنوبی، شوری و تبخیر را در هر بخش چگونه عوض می‌کند. بخشی از پژوهش‌های احیا، تراز ۱۲۷۴٫۱ متر از سطح بحر را دنبال می‌کردند. این سطح به عنوان هدف برای کمک به بازگشت آرتیمیا، جانور کوچک آب شور دریاچه، تعیین شده بود. [۱۴]
افشین شهبازی و همکارانش در پژوهشی که در ۲۰۲۵ نشر شد، داده‌های ورود آب رودها را از ۱۹۸۵ تا ۲۰۲۰ بررسی کردند. پژوهش آن‌ها از کاهش پایدار برف از اواخر دهه ۱۹۹۰ و افزایش بیش از چهاربرابری زمین‌های آبی خبر می‌دهد. در مدل این گروه، برگرداندن مصرف آب کشاورزی به سطح پیش از ۱۹۹۹ بیشترین اثر را بر مقدار آب ورودی رودها داشت. رقم برآوردشده در این سناریو، حدود ۶۶ درصد از مجموع تأثیر عوامل بررسی‌شده بود. این عدد برآورد مدل از ورودی رودهاست. مقدار تغییر تراز دریاچه را از اندازه‌گیری‌های جداگانه به دست می‌آورند. [۱۵]
در تصویر ماهواره‌ای سپتامبر ۲۰۲۰، آب بخش اعظم حوضه دریاچه را پوشانده بود و نمک بیشتر دور لبه‌ها دیده می‌شد. ناسا در کنار آن، تصویر ۷ سپتامبر ۲۰۲۳ را منتشر کرد که بخش بزرگی از بستر را به شکل نمکزار خشک نشان می‌داد. فاصله دو عکس سه سال بود. دیدن آب در یک سال پر باران به ساکنان ساحل امکان می‌داد بازگشت آب را از نزدیک ببینند. برای دانستن دوام آن، تراز و مساحت در سال‌های بعد باید دنبال می‌شد. برنامه توسعه سازمان ملل متحد در برگه اطلاعاتی می ۲۰۲۵ خود نوشت که از ۲۰۱۴ با همکاری اداره محیط زیست ایران و حمایت جاپان، مشارکت جامعه‌های محلی در مدیریت آب و زمین را در برنامه حفاظت دریاچه دنبال کرده است. این گزارش شرح برنامه است و به آموزش و شیوه استفاده از آب در روستاهای پیرامون دریاچه می‌پردازد. [۱۰] [۱۲] [۱۳]
حق‌دوست در گزارش سفرش به شرفخانه از یک تابلو در ایستگاه راه‌آهن نوشت که هنوز مسافر را «به طرف ساحل» راهنمایی می‌کرد. او پس از گذر از پل و ورودی اداره بندر به آبنمای خشکی رسید که مجسمه فلامینگو بر آن بود. در یکی از عکس‌های همان گزارش، پسری از آبنما بالا می‌رود تا مادرش کنار مجسمه از او عکس بگیرد. راهی که روزگاری مسافران را از قطار به کشتی می‌رساند، در آن روز هنوز به ساحل می‌رسید. در آلبوم آن سفر، کودک کنار فلامینگو ایستاده است و در عکسی دیگر کشتی نوح روی بستر خشک دیده می‌شود. [۴]
منابع
- اطلاعیه «کدخدایان دریاچه» و بیانیه لیلا صبوری، دوربین‌نت، عقرب ۱۳۹۶.
- حسن ارفع، «زیر فرمان پنج شاه»، ۱۹۶۴، فصل هفتم، سفر سال ۱۹۲۲ به آذربایجان.
- «نگاهی به تاریخچه کشتی‌رانی در دریاچه ارومیه و کشتی نوح»، بنیاد ایران‌شناسی، شعبه آذربایجان غربی.
- علی حامد حق‌دوست، «بی‌آبی دریا»، گزارش میدانی و عکس‌های بندر شرفخانه، بازنشر گزارش ایرنا در سی‌نیوز.
- گفت‌وگوی ایسنا با عیسی بشارتی درباره کشتی امین، بازنشر در آذ انگلیش نیوز.
- گفت‌وگوی سوتلانا باچوانووا با سلماز دریانی، فوتو اویدنس، درباره خاطرات بندر و آغاز عکاسی.
- «چشم‌های زمین»، کتاب عکس سلماز دریانی، صفحه ناشر.
- شرح و تاریخ عکس اسکله بندر در ۲۰۱۹ و عکس کشتی فرسوده در ۲۰۱۵، سلماز دریانی، ویکی‌مدیا کامنز.
- مدخل «دریاچه ارومیه»، دانشنامه ایرانیکا، بخش آب‌شناسی.
- «دریاچه ارومیه دوباره کوچک می‌شود»، رصدخانه زمین ناسا، ۲۰۲۳.
- اشتفان شولتس و همکاران، مطالعه افت سطح آب دریاچه ارومیه و نقش اقلیم و کشاورزی آبی، ساینتیفیک ریپورتس، ۲۰۲۰.
- پیمان صائمیان و همکاران، بررسی روند احیای ارومیه با داده‌های زمینی و ماهواره‌ای، ۲۰۲۰، نسخه دانشگاه بریستول.
- برگه اطلاعات پروژه حفاظت تالاب‌های ایران، برنامه توسعه سازمان ملل متحد، ۲۶ می ۲۰۲۵.
- مسعود پارسی‌نژاد و همکاران، مرور چهل سال پژوهش درباره احیای دریاچه ارومیه، ۲۰۲۲، دانشگاه ایالتی یوتا.
- افشین شهبازی و همکاران، بررسی هم‌زمان گسترش کشاورزی آبی و کاهش برف در حوضه ارومیه، ساینتیفیک ریپورتس، ۳۱ اکتوبر ۲۰۲۵.
عکس شاخص، کشتی فرسوده در بندر شرفخانه، ۱۶ اپریل ۲۰۱۵. عکس سلماز دریانی، ویکی‌مدیا کامنز، مجوز CC BY-SA 4.0.
