در امتیازنامه تلگراف جلفا، سرنوشت سیم پس از ۲۵ سال نوشته شده بود

ناصرالدین‌شاه در جنوری ۱۸۶۸ به برادران زیمنس امتیاز داد که خط تلگرافی از تهران تا مرز روسیه در جلفا بسازند و اداره کنند. در متن امتیاز آمده بود که پس از ۲۵ سال، خط به دولت ایران برسد، مگر آنکه توافق دیگری جای این شرط را بگیرد. همین بند اجازه می‌دهد تاریخ سیم را از روی تعهدی بخوانیم که پیش از کشیده شدن آن نوشته شده بود.

دولت ایران پیش‌تر خطی ابتدایی میان تهران و تبریز ساخته بود. امتیاز زیمنس امکان نوسازی مسیر را فراهم کرد. در سال‌های بعد، شرکت اداره‌کننده از این خط برای انتقال پیام به سوی روسیه و سپس آلمان و لندن استفاده کرد. از روی نام شهرها می‌شود دید خط تهران تا جلفا بخشی از راه بزرگ‌تری شد که پیام را از مرزهای چند کشور عبور می‌داد.

در نوشته‌های هم‌زمان گاهی دو اداره با نام‌های نزدیک به هم اشتباه گرفته می‌شدند. یکی شرکت تلگراف هند و اروپا بود که با زیمنس پیوند داشت و خط تهران تا مرز روسیه را اداره می‌کرد. دیگری اداره تلگراف هند و اروپا بود که دولت هند بریتانیا آن را می‌گرداند. جدا خواندن این دو نام برای فهم سرگذشت یک پیام اهمیت دارد. هر کدام بخشی از مسیر و کار اداری متفاوتی داشتند.

یک نامه درباره سیم فرسوده تبریز

ایرانیکا از نامه‌ای در سال ۱۸۶۸ یاد می‌کند که در آن رابرت مرداک اسمیت از وضع نامناسب خط تبریز نوشته بود. در آن زمان انتظار می‌رفت زیمنس اداره مسیر را به دست بگیرد. از همین نامه می‌شود وضع خط پیشین و انتظاری را که از نوسازی وجود داشت در کنار هم دید. امتیازنامه درباره ساخت و اداره خط حرف می‌زد و نامه درباره کیفیت کار راهی که پیش از آن وجود داشت.

رشد رفت‌وآمد پیام از راه تهران، بر کار بخش‌های دیگر شبکه هم اثر گذاشت. بخشی از پیام‌ها باید از ایران به سوی هند ادامه پیدا می‌کردند. مسیر را می‌توان در چند بخش خواند و در هر بخش پرسید چه نهادی مسوول نگه داشتن سیم و رساندن پیام بود.

بندی که با توافق بعدی تغییر کرد

در سال ۱۸۹۱، شرکت امتیازش را تا سال ۱۹۲۵ تمدید کرد. این تمدید همان وضعی بود که بند نخست برایش جا گذاشته بود. اگر توافق دیگری صورت می‌گرفت، سرنوشت خط می‌توانست تغییر کند. کنار هم گذاشتن امتیاز اولیه و تمدید بعدی به روایت تاریخ سیم زمان‌بندی می‌دهد.

از نظر مسافر یا فرستنده پیام، تلگراف راهی برای رساندن خبر بود. از روی سندها می‌شود دید خود آن راه با مجموعه‌ای از امتیازها، قراردادها و مسوولیت‌ها کار می‌کرد. برای آغاز این روایت، همان عدد ۲۵ کافی است. مدت زمانی که در سند نوشته شد و بعد از راه توافق دیگری تغییر کرد.

منابع

• INDO-EUROPEAN TELEGRAPH COMPANY – Encyclopaedia Iranica
• COMMUNICATIONS in Persia – Encyclopaedia Iranica

در همین سایت بخوانید. چرا ایران در مسیر تلگراف هند و اروپا قرار گرفت؟