وقتی راه شمال از داخل کوه سالنگ گذشت
بخش‌های این نوشته
در عکس قدیمی تونل سالنگ، دهانه‌ای تاریک در میان دامنه دیده می‌شود و جاده به سوی آن می‌رود. عکس به یکی از بخش‌های پروژه‌ای مربوط است که در دهه چهل خورشیدی باز شد. از روی همان دهانه می‌شود روایت راهی را آغاز کرد که موترها را از درون هندوکش عبور می‌داد.
ساخت راه با کمک شوروی انجام شد. در معرفی عکس آرشیفی، از آغاز کمک در میانه دهه ۱۹۵۰ و باز شدن تونل در سال ۱۹۶۴ میلادی یاد شده است. پروژه شامل راه رسیدن به تونل و خود گذرگاه کوهستانی بود. برای راننده، دهانه فقط بخشی از سفر به شمار می‌آمد. رسیدن به آن نیازمند بالا رفتن در دامنه و ادامه راه در سوی دیگر کوه بود.
دسترسی میان کابل و شمال پیش از سالنگ از مسیرهای دیگر ممکن بود. گشایش تونل، راه جاده‌ای تازه‌ای در اختیار موترها و باربری گذاشت. برای فهم تغییر باید مسیرها را روی نقشه دید و به بلندی کوه و فاصله میان شهرها توجه کرد. اهمیت گذرگاه به این مربوط بود که از دل کوه راهی برای ادامه سفر می‌داد و به جاده‌های دو سوی هندوکش متصل می‌شد.
آنچه در عکس دهانه دیده می‌شود
تصویر آرشیفی سه بخش را در یک قاب جا داده است. دامنه، جاده و دهانه. چنین عکسی برای خواندن طرح راه مفید است. از آن می‌توان دید جاده چطور به ورودی می‌رسد و در چه نوع محیطی ساخته شده است. عکس البته همه کارگاه‌ها و مراحل ساخت را در خود ندارد. برای تاریخ پروژه باید آن را کنار اسناد ساخت و نقشه گذاشت.
در روایت سالنگ، تاریخ باز شدن گذرگاه اهمیت دارد و نحوه استفاده از راه پس از گشایش نیز بخش دیگری از تاریخ آن است. مسافر، راننده باربری و مهندس پروژه از یک دهانه عبور می‌کردند و هر کدام به دلیل متفاوتی به آن توجه داشتند. شکل ورودی و موقعیتش را می‌توان از روی عکس دید. تغییر در برنامه سفر و باربری را باید از اسناد و خاطرات همان دوره پی گرفت.
راهی که دو سوی هندوکش را به هم وصل کرد
از نگاه یک مسافر، تونل فاصله کوتاهی از یک سفر طولانی است. از نگاه تاریخ راه‌سازی، همان فاصله نقطه‌ای است که تغییر در مسیر را ممکن کرد. دهانه در عکس ارزش تاریخی‌اش را از رابطه با راه قبل و بعد از خود می‌گیرد. اگر فقط سقف تونل را ببینیم، بخشی از قصه پنهان می‌ماند. مسیر ورود، راه خروج و شهرهایی که در دو سو قرار داشتند به خواندن نقش آن کمک می‌کنند.
عکس هنوز لحظه‌ای ساده را در اختیار ما می‌گذارد. جاده به دهانه می‌رسد و در قاب ناپدید می‌شود. برای خواندن آنچه بعد از دهانه قرار داشت، باید نقشه را ادامه داد و به یاد آورد که سالنگ برای متصل کردن همین دو سوی کوه به کار می‌رفت.
