پنج فیل برای بردن بار یک زوج به کابل
بخش‌های این نوشته
ارنست تورنتون و همسرش اَنی در سال ۱۹۰۶ راهی کابل شدند. بار سفرشان روی پنج فیل بود. تورنتون برای کار در چرم‌سازی استخدام شده بود و در نوشته‌ای که این زوج از اقامت خود به جا گذاشتند، از جابه‌جایی یک ماشین سنگین هم یاد شده است. برای رساندن آن ماشین از پیشاور به کابل، چهار فیل گاری ویژه‌ای را می‌کشیدند.
این دو عدد به دو بار جداگانه مربوط‌اند. پنج فیل برای بار سفر زوج و چهار فیل برای گاری ماشین سنگین. پژوهش «فیل‌ها در افغانستان» در شبکه تحلیلگران افغانستان، هر دو صحنه را از روی نوشته تورنتون‌ها بازگو می‌کند. کنار هم گذاشتنشان نشان می‌دهد در راه کابل، بار شخصی و وسیله بزرگ کارگاهی هر دو می‌توانستند به نیروی حیوانات وابسته باشند.
تورنتون از کسانی بود که برای کار در پروژه‌ها و کارگاه‌های دولتی به کابل می‌آمدند. در آغاز سده بیستم، موتر هم به تدریج وارد رفت‌وآمد این مسافران می‌شد. راه آوردن ابزار سنگین بسته به وزن بار و وضع مسیر فرق می‌کرد. گاری ویژه‌ای که برای ماشین آماده شد، جزئیاتی از همین سازگاری است. کسی باید وسیله‌ای می‌ساخت که بار روی آن بماند و مسیر پیشاور تا کابل را تاب بیاورد.
پرتره امیر حبیب‌الله خان، فرمانروای افغانستان در زمان سفر تورنتون‌ها | منبع تصویر | Unknown authorUnknown author | Public domain
فیل‌ها در اختیار چه کسی بودند؟
دسترسی تورنتون به کارگاه‌های دولتی به او امکان داد بخشی از اداره فیل‌ها را هم ببیند. در روایت زوج، عنوان «پیلوان‌باشی» برای مسوول فیل‌ها آمده است و نظارت نصرالله خان، برادر امیر حبیب‌الله خان، در این کار دیده می‌شود. حضور این عنوان در متن به سرگذشت حیوان‌ها شکل اداری می‌دهد. استفاده از فیل برای بار و مراسم در چارچوبی از وظیفه‌ها و اجازه‌ها انجام می‌شد.
تورنتون‌ها از دسته‌هایی از فیل‌ها با کاربردهای گوناگون یاد می‌کنند. بعضی در باربری و کارهای ساختمانی به کار می‌رفتند و بعضی در سفرها و مراسم امیر دیده می‌شدند. پژوهش شبکه تحلیلگران این کاربردها را کنار یادداشت‌هایی درباره نگهداری فیل‌ها در هوای ملایم‌تر جلال‌آباد در فصل سرد می‌گذارد. از همان جزئیات می‌شود رابطه میان راه، آب‌وهوا و نگهداری حیوان را دنبال کرد.
فیل‌هایی که برای خاموش کردن آتش به کار رفتند
روایت تورنتون‌ها یک صحنه دیگر از کابل دارد. در سال ۱۹۰۸، هنگام آتش‌سوزی، از فیل‌ها برای خراب کردن ساختمان‌های نزدیک شعله‌ها استفاده شد تا آتش به جاهای دیگر سرایت نکند. این بار کارشان جابه‌جا کردن بار نبود. قدرتشان برای باز کردن فاصله در میان ساختمان‌ها به کار رفت.
عکس‌هایی از استفاده تشریفاتی فیل‌ها نیز در کتاب این زوج دیده می‌شود. آن‌ها به مراسمی جداگانه مربوط‌اند و ارزششان در نشان دادن جای فیل در کابل همان دوره است. نوشته درباره بار تورنتون‌ها، گاری پیشاور و آتش‌سوزی سه صحنه کاری از همان تاریخ به دست می‌دهد. وقتی به آغاز سفر برگردیم، آن پنج فیل را می‌شود در شهری تصور کرد که استفاده از چنین حیوان‌هایی در کار، سفر و تشریفات هنوز بخشی از زندگی‌اش بود.
