جبار باغچه‌بان و مکتبی که درِ آن به روی شاگردان ناشنوا باز شد
بخش‌های این نوشته
ثمینه باغچه‌بان وقتی از مکتب خودش برمی‌گشت، درس در خانه‌شان هنوز تمام نشده بود. یک اتاق صنف پدر بود و در اتاق دیگر خانواده زندگی می‌کرد. در حیاط، او و برادرش با شاگردان بازی می‌کردند تا جبار باغچه‌بان بتواند با یکی از بچه‌ها جداگانه کار کند. ثمینه در گفت‌وگویی در سال ۱۳۸۶ به یاد آورد که گاهی با شاگردان نقاشی و کاردستی می‌کرد یا به آنها املا می‌گفت. ثمینه می‌گفت: «همکاری من با پدرم با بازی شروع شد.» ساعت تعطیلی را هم آمدن خانواده‌ها تعیین می‌کرد. بعضی کودکان تا شام در مکتب می‌ماندند تا پدر یا مادر به دنبال‌شان برسد. [۱]
این خانه و مکتب در تهران، از تجربه‌ای شروع شده بود که چند سال پیش در تبریز شکل گرفته بود. سه کودک ناشنوا به کودکستانی آمده بودند که باغچه‌بان برای کودکان خردسال باز کرده بود. ثمینه در مصاحبه دیگری گفت خانواده‌ها آنها را به کودکستان سپرده بودند تا روز را در خانه تنها نمانند. پدرش در کار با همین کودکان شروع کرد به پیدا کردن راه‌هایی برای آموزش خواندن و نوشتن و تمرین گفتار. در خاطرات خانواده، آغاز کار با حضور بچه‌هایی تعریف می‌شود که به یک جای روزانه برای بازی و آموختن نیاز داشتند. [۲] [۳]
شاگردی به نام لطفعلی
در عکسی که مجله بخارا همراه خاطرات ثمین باغچه‌بان منتشر کرده، جبار کنار شاگردی نشسته است که در توضیح عکس لطفعلی آذرخشی نام دارد. توضیح، عکس را به تبریز و سال ۱۳۰۴ خورشیدی نسبت می‌دهد و آذرخشی را نخستین شاگرد ناشنوای باغچه‌بان معرفی می‌کند. در مدخل آموزش ویژه دانشنامه ایرانیکا نیز شروع کار با سه کودک در ۱۹۲۵ میلادی ثبت شده است. عکس و مدخل از دو نوع شاهد متفاوت می‌آیند. یکی نام یک کودک را در کنار چهره‌اش نگه داشته و دیگری آغاز کار آموزشی را در تقویم ثبت کرده است. [۳] [۴]
جبار پیش از آن میرزا جبار عسگرزاده نام داشت. او در ایروان زاده شده بود و پس از مهاجرت به ایران در مرند آموزگاری کرد. سپس در تبریز درس داد و کودکستانی به نام «باغچه اطفال» راه انداخت. دخترش در مصاحبه‌ای گفته است که پدر از نام همان کودکستان نام خانوادگی باغچه‌بان را برگزید. خاطرات خانواده و منابع چاپی سال آغاز کودکستان را به صورت یکسان ذکر نکرده‌اند، اما درباره پیوند آغاز آموزش کودکان ناشنوا با همان کودکستان هم‌داستان‌اند. [۲] [۳] [۵]
در آن کودکستان، زبان بخشی از زندگی روزمره بچه‌ها بود. ثمین باغچه‌بان در خاطراتش از کودکانی یاد می‌کند که در خانه با قصه و لالایی ترکی آذربایجانی بزرگ می‌شدند. ثمینه هم در گفت‌وگویی گفته است که پدر برای کودکان آذربایجانی به ترکی شعر و نمایشنامه می‌نوشت و در آغاز با شاگردان ناشنوا نیز به ترکی کار کرد. در خانواده باغچه‌بان، صفیه میربابایی، همسر جبار، در ساختن برنامه‌های موسیقی و نمایش سهم داشت. این بخش از کار کودکستان نشان می‌دهد آنچه بچه‌ها در خانه با آن زندگی می‌کردند، در بازی و برنامه‌های صنف هم جای داشت. [۲] [۴] [۵]
باغچه‌بان در زندگی‌نامه خود از اعلانی یاد می‌کند که برای آموزش خواندن و نوشتن به کودکان ناشنوا منتشر کرد. مجله رشد بخش‌هایی از آن خاطرات را بازخوانده است. آموزگار باید پیش از داشتن صنف و برنامه جاافتاده، خانواده‌ها را با امکان چنین آموزشی آشنا می‌کرد. تجربه او با چند شاگرد تبریز از همین جهت اهمیت داشت. خانواده‌ها می‌توانستند کار بچه‌هایی را ببینند که پیش از آن برای ورود به مکتب جا پیدا نکرده بودند. [۹]
از نگاه کردن به لب‌ها تا نوشتن یک واژه
باغچه‌بان برای آموزش گفتار و خواندن، از دست و چهره در کنار نوشته استفاده می‌کرد. ثمینه در دانشنامه ایرانیکا توضیح می‌دهد که پدرش «الفبای دستی گویا» را هنگام کار با شاگردان اولیه ساخت. در توضیح او، شکل و جای دست به ویژگی‌های آوایی مربوط می‌شد. در زندگی‌نامه‌ای که خانه باغچه‌بان منتشر کرده، از شباهت بعضی علامت‌ها با حروف و از نقش آنها در کمک به لب‌خوانی هم یاد شده است. آموزگار می‌توانست در همان تمرین به حرکت دهان، علامت دست و صورت نوشته توجه بدهد. خواندن و نوشتن نیز در برنامه آموزش جای داشت. [۳] [۵]
این الفبای دستی بخشی از روش آموزش باغچه‌بان بود. او از اشاره‌های طبیعی هم در صنف استفاده می‌کرد. زبان اشاره جامعه ناشنوایان در ایران تاریخ و ساختار گسترده‌تری دارد. برای نمونه، در مدخل ایرانیکا از واژه‌نامه زبان اشاره فارسی یاد شده که به کوشش جولیا سمیعی در ۱۹۸۰ میلادی منتشر شد. در شرح تاریخی روش باغچه‌بان، لازم است معلوم باشد که صحبت از وسیله‌ای برای تمرین در صنف اوست. به همین دلیل در خاطرات خانواده، در کنار علامت‌های دستی، از نقاشی، بازی و نوشتن هم به عنوان فعالیت‌های کودکان یاد می‌شود. [۱] [۳]
باغچه‌بان برای تدریس عمومی الفبا هم از چیزی آغاز می‌کرد که کودک می‌شناخت. در نمونه‌ای که آسو از روش او آورده، آموزگار پیش از معرفی حرف، آب را به شاگرد نشان می‌دهد و نامش را می‌پرسد. سپس شاگرد از راه همان واژه با دو بخش «آ» و «ب» کار می‌کند. ثمینه این شیوه را به حل یک معما تشبیه کرده است. کودک در یک واژه آشنا به جست‌وجوی حرف تازه می‌رود. چنین تمرینی با درس ویژه لب‌خوانی یکی نبود، اما هر دو از همان پرسش عملی می‌آمدند که آموزگار چگونه چیزی آشنا را به صورت نوشته یا نشانه وصل کند. [۱] [۶]
وقتی نشانی خانه، نشانی مکتب هم بود
پس از چند سال کار در شیراز، خانواده در اوایل دهه ۱۳۱۰ به تهران رفت. ایرانیکا باز شدن مکتب باغچه‌بان برای کودکان ناشنوا در تهران را در ۱۹۳۳ میلادی ثبت کرده است. ثمینه در یکی از مصاحبه‌ها از سال ۱۳۱۲ و حوالی چهارراه حسن‌آباد نام می‌برد. در خاطره دیگری، آغاز کار در سنگلج را به ۱۳۱۱ نسبت می‌دهد. هر دو روایت تصویر مشابهی از سال‌های اول می‌دهند. شاگردان کم‌تعداد بودند، خانواده در محل آموزش زندگی می‌کرد و امکانات مکتب از همان اتاق‌ها و حیاط خانه فراهم می‌شد. [۱] [۲] [۳]
به گفته ثمینه، پیدا کردن صاحب‌خانه‌ای که حاضر باشد خانه را برای مکتب اجاره بدهد آسان نبود و خانواده بارها جابه‌جا شد. او در یک مصاحبه نخستین محل را خانه‌ای با چهار اتاق کوچک و شش یا هفت شاگرد در سن‌های مختلف وصف کرده است. در خاطره دیگر از زمانی یاد می‌کند که شمار بچه‌ها از چند نفر به ده یا دوازده و سپس به هفده یا هجده رسید. افزایش شاگردان برای یک آموزگار به معنای تقسیم وقت بود. در فاصله‌ای که پدر با یک کودک کار می‌کرد، فرزندانش کودکان دیگر را در حیاط سرگرم می‌کردند. [۱] [۲]
باغچه‌بان برای درس‌های دیگر هم ابزار می‌ساخت. در زندگی‌نامه او از چرتکه رنگی برای حساب و نقشه برجسته برای جغرافیا یاد شده است. سال‌ها بعد روزنامه اطلاعات عکس شاگردی را کنار وسیله‌ای به نام «گاه‌نما» چاپ کرد. در این تصویر، نام کودک در توضیح آرشیوی نیامده و نام ابزار و مکتب ثبت شده است. چنین عکسی بخشی از شیوه کار را ثبت می‌کند که در شرح سال‌های نخست هم دیده می‌شود. وسیله آموزشی در دسترس شاگرد قرار می‌گرفت تا بتواند مفهوم را با نگاه و کار با اشیا دنبال کند. [۵] [۷]
از اتاق کوچک تا برنامه درسی و امتحان
سال‌ها طول کشید تا آموزش کودکان ناشنوا به برنامه‌ای برسد که بیرون از مکتب باغچه‌بان هم رسمیت داشته باشد. به نوشته ایرانیکا، شورای عالی فرهنگ در مارچ ۱۹۵۰ نخستین اساسنامه و برنامه ابتدایی ویژه کودکان ناشنوا را تصویب کرد. در ۱۹۶۴، گروهی از شاگردان ناشنوا در امتحان‌های معیاری صنف ششم که برای شاگردان شنوا نیز برگزار می‌شد کامیاب شدند. بیشتر آنها تا ۱۹۷۰ دوره متوسطه را به پایان رساندند. در نخستین خانه، شمار شاگردان را می‌شد با نام به خاطر آورد. در اسناد بعدی، قبولی در امتحان و پایان دوره تحصیل هم ثبت شد. [۳]
باغچه‌بان اصول کارش را در کتابی درباره آموزش ناشنوایان شرح داد و برای آموزش حساب نیز کتاب نوشت. ثمینه، که از کودکی در همان محیط کار کرده بود، بعدتر در زمینه آموزش ناشنوایان درس خواند و به تربیت آموزگار پرداخت. در خاطراتش می‌گوید در سال درگذشت پدر، ۱۳۴۵ خورشیدی، دبستان یوسف‌آباد ۲۲۰ شاگرد داشت. او از اهمیت صنف‌های طولانی‌تر تربیت آموزگار هم حرف می‌زند و به یاد می‌آورد که بعضی از معلمان آموزش‌دیده، بخشی از روز را درس می‌دادند و در بخش دیگر به صنف‌های آموزگاران تازه سر می‌زدند تا به رفع مشکل‌های تدریس کمک کنند. [۱] [۵]
روش مکتب‌ها در دهه‌های بعد عوض شد. ثمینه در ایرانیکا نوشته است که با تأسیس سازمان آموزش و پرورش استثنایی در ۱۹۶۸، روش صرفا گفتاری جای استفاده از الفبای دستی و اشاره‌های طبیعی را در برنامه رسمی گرفت. چند دهه بعد، گزارش سال ۱۳۹۲ تسنیم از مکتب باغچه‌بان در تهران گفت‌وگویی با آموزگاری ناشنوا به نام خانم جعفری ثبت کرد. او برای چند صنف درس می‌داد و از دشواری بعضی درس‌نامه‌ها و نیاز به وسایل کمک‌آموزشی بیشتر سخن گفت. در اینجا خود آموزگار ناشنوا توضیح می‌داد که فهمیدن یک درس برای شاگردانش به چه چیزهایی بستگی دارد. [۳] [۸]
ثمینه برای توضیح آغاز همکاری خودش به همان حیاط برگشته بود. وقتی پدر به یک شاگرد درس می‌داد، او و برادرش با بقیه بازی می‌کردند. بعدتر به نقاشی و کاردستی و املا کمک می‌کرد. با بزرگ شدن مکتب، آن کار از همراهی چند کودک در حیاط به آموزش آموزگارانی رسید که هر کدام صنف خود را داشتند. جزئیاتی که در خاطر ثمینه مانده بود، بخشی از کاری را ثبت می‌کند که در اساسنامه و نتیجه امتحان دیده نمی‌شود. کودک باید جایی برای ماندن، بازی‌کردن و یادگرفتن می‌داشت و آموزگار وقت کافی برای نشستن کنار او. [۱]
منابع
- گفت‌وگو با ثمینه باغچه‌بان در انستیتوت پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان ایران، ۱۳۸۶.
- آرشیو روزآنلاین، مصاحبه با ثمینه باغچه‌بان درباره نخستین شاگردان و محل مکتب تهران.
- ثمینه باغچه‌بان پیرنظر، آموزش ویژه در ایران، دانشنامه ایرانیکا.
- ثمین باغچه‌بان، خاطراتی از پدر، بخارا، شامل عکس لطفعلی آذرخشی.
- خانه باغچه‌بان، زندگی‌نامه جبار باغچه‌بان، روش‌های آموزشی و کتاب‌ها.
- آسو، جبار باغچه‌بان، مؤسس کودکستان و مکتب ناشنوایان.
- روزنامه اطلاعات، عکس شاگرد مکتب کنار گاه‌نما، ۳۱ سرطان ۱۳۵۵.
- تسنیم، گفت‌وگو با آموزگاران مکتب باغچه‌بان، ۱۳۹۲.
- مجله رشد، بازخوانی زندگی‌نامه جبار باغچه‌بان و نخستین کوشش‌های آموزشی.
- عکس شاخص، از زندگی‌نامه جبار باغچه‌بان به قلم خودش، چاپ ۱۳۵۶، عکاس ناشناس، مالکیت عمومی در ایران.
