ده شب شعر گوته، وقتی صدای شاعران از باغ به خیابان‌های تهران رسید
بخش‌های این نوشته
باران تند شده بود و نعمت میرزازاده تازه به تریبون رسیده بود. جوان‌هایی که نزدیک جایگاه ایستاده بودند صدا زدند: «شعر، شعر». میرزازاده که شعرهایش را با نام م. آزرم منتشر می‌کرد، شعری را از حفظ خواند که در نوبت قبلی‌اش نخوانده بود. نامش «باران» بود. این صحنه را او سی‌وپنج سال بعد، هنگام بازگویی پایان ده شب شعر گوته، به یاد آورد. می‌گفت هنوز منتظر بود کسی نوار همان چند دقیقه را پیدا کند. بخش‌هایی از صداهای آن شب مانده است و برای دانستن این‌که در لحظه‌های آخر چه گذشت، روایت حاضران هم بخشی از سند است. [۱] [۲]
از ۱۸ تا ۲۷ میزان ۱۳۵۶، برابر با ۱۰ تا ۱۹ اکتبر ۱۹۷۷، کانون نویسندگان ایران و انستیتوت گوته در باغ انجمن روابط فرهنگی ایران و آلمان در تهران برنامه گذاشتند. هر شب گروهی از شاعران و نویسندگان برای شعرخوانی، سخنرانی یا داستان‌خوانی به جایگاه می‌آمدند. جمعیت در باغ جا نمی‌شد. در گزارش آرشیو «آزادی دات آرت» آمده است که پس از شب نخست بلندگوهایی در اطراف باغ گذاشتند تا کسانی هم که بیرون مانده بودند بتوانند برنامه را بشنوند. شمار دقیق شنوندگان هر شب معلوم نیست. گزارش‌ها از چند هزار نفر سخن می‌گویند و بعضی برآوردها از ده هزار نفر بیشتر است. [۲] [۳] [۴]
پیشنهادی که شکل یک برنامه ده‌شبه گرفت
به یاد میرزازاده، انجمن ایران و آلمان پیش از آن هم شب شعر برگزار کرده بود. او جزوه‌ای دوزبانه از برنامه سال ۱۳۵۳ داشت که در آن، از جمله نصرت رحمانی و اسماعیل خویی شعر خوانده بودند. تفاوت برنامه سال ۱۳۵۶ در اندازه و نقش کانون بود. کانون پس از چند سال وقفه دوباره فعالیتش را آغاز کرده بود و اعضایش می‌خواستند خودشان درباره شکل برنامه و فهرست کسانی که به جایگاه می‌روند تصمیم بگیرند. میرزازاده در خاطراتش می‌گوید وقتی جلال سرفراز به او زنگ زد، پاسخ داد که در برنامه‌ای شرکت می‌کند که کانون برگزار کند. [۱] [۵]
سرفراز، شاعر و روزنامه‌نگار، پیشنهاد استفاده از امکانات انستیتوت گوته را پیش کشید. هیئت دبیران موقت کانون با هاینس بکر، رئیس انستیتوت و رایزن فرهنگی آلمان فدرال، گفت‌وگو کرد. شرحی که محمدحسین خسروپناه از مذاکرات نوشته، نشان می‌دهد میزبان می‌خواست برنامه رنگ رویارویی سیاسی نگیرد. حتا درباره به کار بردن واژه «سانسور» حساسیت وجود داشت. در سوی دیگر، کانون می‌خواست آزادی قلم در خود برنامه مطرح شود. در نهایت، شعرخوانی و سخنرانی هر دو در برنامه جا گرفتند و موضوع محدودیت نشر در چند شب به تریبون رسید. [۳] [۵] [۶]
بزرگ خضرایی، طراح پوستر، به یاد می‌آورد که برای معرفی برنامه، ماهی کوچک سفیدی را روی زمینه سرخ گذاشت. او همراه جلال سرفراز بخشی از رفت‌وآمدها برای تنظیم فهرست نویسندگان و شاعران را از نزدیک دید. شب اول با مرتضی بوذری به سوی محل برنامه رفت و نزدیک در دید که گروه‌های کوچک دور نویسندگان و شاعران جمع شده‌اند و گفت‌وگو می‌کنند. در بررسی خسروپناه نیز از کمک دانشجویان برای خبررسانی و انتقال برنامه از محل کوچک انستیتوت به باغ بزرگ‌تر انجمن یاد شده است. [۲] [۵]
شب نخست، پیام کانون و شعرخوانی اخوان
در آغاز برنامه، هاینس بکر به حاضران خوش‌آمد گفت. رحمت‌الله مقدم مراغه‌ای پیام هیئت دبیران موقت کانون را خواند. پیام توضیح می‌داد که کانون می‌خواهد خواست آزادی اندیشه و قلم را با مخاطبان در میان بگذارد. سیمین دانشور درباره مسائل هنر معاصر سخن گفت. در همان شب، مهدی اخوان ثالث، منصور اوجی، سیاوش مطهری و تقی هنرور شجاعی شعر خواندند. فهرست و ضبط‌های به‌جامانده از شب نخست نشان می‌دهند که پیام یک نهاد ادبی و صدای شاعرانی با کارهای متفاوت، در یک برنامه کنار هم قرار گرفته بود. [۲] [۳] [۷]
شب دوم، منوچهر هزارخانی درباره کسانی سخن گفت که خود را صاحب اختیار آزادی دیگران می‌دانستند. پس از آن، از جمله عمران صلاحی، محمدعلی بهمنی و میرزازاده شعر خواندند. در شب سوم، شمس آل‌احمد از پیشینه کانون و محدودیت‌های انتشار گفت و بهرام بیضایی دشواری کار در تئاتر و سینما را مطرح کرد. در فهرست صداها برای همان شب، نام طاهره صفارزاده و محمد زهری در میان شاعران آمده است. برای شنونده‌ای که در باغ یا بیرون آن ایستاده بود، هر نوبت می‌توانست از سخن گفتن درباره نشر کتاب به شنیدن شعر برسد. این تغییر قالب از یک صدا به صدای دیگر، در برنامه مکتوب و نوارهای جداگانه هم پیدا است. [۲] [۵]
در شب چهارم، غلامحسین ساعدی درباره «شبه‌هنرمند» سخن گفت. در توضیح او، دستگاه سانسور به کسانی میدان می‌داد که کار خود را با خواست حکومت سازگار می‌کردند. در همان برنامه، هوشنگ ابتهاج، مفتون امینی و حسین منزوی از جمله شاعرانی بودند که شعر خواندند. برای دنبال کردن این ترتیب، آرشیو صداها مدخل‌های جداگانه دارد. نوار سخنرانی ساعدی به شنونده امکان می‌دهد گفتاری را باز کند که در همان شب در کنار چند شعرخوانی به گوش جمعیت رسیده بود. [۲] [۵]
شبی که ادامه سخنرانی‌ها محل اختلاف شد
در شب پنجم، باقر مومنی سخنرانی‌اش را به سانسور و پیامدهای آن اختصاص داد. او درباره اثر محدودیت بر رابطه مردم با آثار فرهنگی و بر امکان رشد نویسنده حرف زد. در همان برنامه، شعرخوانی و سخن کوتاه سلطان‌پور واکنش شدید حاضران و نگرانی میزبان را در پی داشت. شرح‌های موجود از اختلافی خبر می‌دهند که به گفت‌وگو درباره حذف سخنرانی‌ها از شب‌های بعد انجامید. تصمیمی که پیش از برنامه درباره لحن و موضوع صحبت‌ها گرفته شده بود، اکنون در برابر سخنرانان و مردمی قرار داشت که برای شنیدن همان بحث‌ها آمده بودند. [۲] [۵]
شب ششم با سخنان بکر و قرائت بیانیه کانون شروع شد. آرشیو صداها هر دو را جدا از شعرخوانی‌ها نگه داشته است. روایت گردآوری‌شده در «آزادی دات آرت» می‌گوید پس از اعتراض شنوندگان و گفت‌وگوی دوباره کانون با میزبان، سخنرانی‌ها ادامه یافت. آن شب، پس از شعرخوانی سیاوش کسرایی، حسن ندیمی و محمد خلیلی، هوشنگ گلشیری درباره «جوانمرگی در نثر معاصر فارسی» سخن گفت. مقصود او از جوانمرگی وضع نویسنده‌ای بود که زنده است، اما پس از چند اثر توان ادامه آفرینش را از دست می‌دهد. گلشیری این مسئله را با بررسی کار چند نویسنده و با اشاره به شرایطی مانند نبود تداوم فرهنگی توضیح داد. [۲] [۸]
متن گلشیری امروزه در آرشیو بنیاد او در دسترس است. خواندنش در کنار فهرست همان شب کمک می‌کند بدانیم موضوع فقط اعتراض به یک تصمیم روز نبود. نویسنده درباره سرنوشت کار خودش و همکارانش در طول سال‌ها حرف می‌زد و نمونه‌هایش را از داستان‌هایی می‌آورد که مخاطبان می‌توانستند دوباره بخوانند. در شب‌های دیگر، بیضایی از وابستگی گروه‌های تئاتری و از فشارهایی که هنر را زیر فرمان می‌برد سخن گفت. کنار هم شنیدن این گفتارها نشان می‌دهد کلمه «آزادی» برای افراد روی جایگاه به مسئله‌های مشخصی وصل می‌شد. برای یکی امکان انتشار و ادامه نوشتن بود و برای دیگری امکان ساختن و نمایش دادن اثر. [۵] [۸]
سه دقیقه و سی‌وپنج ثانیه از شب هفتم
از شعرخوانی علی باباچاهی در شب هفتم، قطعه‌ای به مدت سه دقیقه و سی‌وپنج ثانیه باقی مانده است. تاریخ فایل ۱۶ اکتبر ۱۹۷۷ است. برنامه آن شب با سخنرانی اسلام کاظمیه درباره آزادی در قانون اساسی و گفتار داریوش آشوری درباره شعر و آزادی همراه بود. سپس چند شاعر، از جمله جعفر کوش‌آبادی، باباچاهی، جواد مجابی و م. آزاد، شعر خواندند. در فایل جداگانه باباچاهی می‌توان صدای شاعری را شنید که نامش در فهرست کتاب آمده است. عکس شاخص این نوشته پرتره‌ای از خود شاعر است و فایل صوتی از همان برنامه ده شب می‌آید. [۲] [۹]
در شب‌های بعد شکل برنامه همچنان تغییر می‌کرد. در شب هشتم، جلال سرفراز شعر خودش و شعر دو شاعر دیگر، شاهرخ صفایی و بتول عزیزپور، را خواند. در شب نهم، فریدون تنکابنی داستان خواند و منوچهر هزارخانی پیام چند نویسنده فرانسوی را برای حاضران خواند. شنونده امروز می‌تواند این صداها را جدا از هم باز کند. برای مردمی که آن شب‌ها در محل بودند، این قطعه‌ها یکی پس از دیگری از جایگاه می‌آمدند و برنامه یک شب ممکن بود از شعر به داستان و از آنجا به یک پیام از بیرون ایران برسد. [۲]
آنچه نوار و کتاب از باغ نگه داشتند
در شب پایانی، محمود اعتمادزاده، معروف به به‌آذین، به مردم یادآوری کرد که شب‌های پیاپی در باغ مانده و در هوای سرد و گاهی زیر باران به گویندگان گوش داده‌اند. وقتی پرسید چه شنیدند، خودش واژه «آزادی» را سه بار تکرار کرد. میرزازاده به یاد می‌آورد که کمی پیش از پایان، به‌آذین از او خواسته بود در مورد خروج آرام جمعیت با مردم صحبت کند. میرزازاده همراه گلشیری و غلامحسین ساعدی به جایگاه رفت. به روایت او، ساعدی ترجمه ترکی شعری از نیما را خواند و سپس میرزازاده با درخواست جوانان کنار تریبون شعر «باران» را خواند. [۱] [۲]
ناصر مؤذن متن شعرها و سخنرانی‌ها را در کتاب «ده شب» گرد آورد. کتاب در ۱۳۵۷ در تهران منتشر شد. چند دهه بعد، ماندانا زندیان در «بازخوانی ده شب» گفت‌وگو با شماری از حاضران و برگزارکنندگان را کنار متن‌ها قرار داد. نسخه‌های صوتی هم از راه چند مجموعه به دست خوانندگان بعدی رسیدند. میرزازاده در خاطراتش از گزیده نوارهایی یاد می‌کند که مدت کوتاهی بعد در پاریس و در میان دانشجویان ایرانی پخش شدند. از آنچه در باغ گذشت، هر رسانه چیزی را حفظ کرده است. کتاب نام‌ها و متن‌ها را نگه داشت، نوار صدای خواننده را، و خاطره میرزازاده لحظه‌ای را که جلوی تریبون از او شعر خواستند. [۱] [۳] [۴] [۷]
منابع
- نعمت میرزازاده، گفت‌وگو درباره آغاز، برگزاری و شب آخر ده شب.
- آزادی دات آرت، آرشیو صداها و برنامه ده شب.
- ماندانا زندیان، بازخوانی ده شب شعر گوته.
- رادیو فردا، گفت‌وگو با ماندانا زندیان درباره خاطرات حاضران.
- انسان‌شناسی و فرهنگ، بررسی اسناد و گزارش محمدحسین خسروپناه درباره برگزاری شب‌ها.
- سالنامه انستیتوت گوته، تاریخچه کار انستیتوت در ایران و برنامه ۱۹۷۷.
- فهرست کتاب «ده شب»، به کوشش ناصر مؤذن، انتشارات امیرکبیر، تهران، ۱۳۵۷.
- بنیاد هوشنگ گلشیری، متن سخنرانی «جوانمرگی در نثر معاصر ایران».
- فایل شعرخوانی علی باباچاهی در شب هفتم، ۱۶ اکتبر ۱۹۷۷.
- عکس شاخص، علی باباچاهی، وحید علیزاده رزازی · مالکیت عمومی، CC0.
