چاو در بازار تبریز، روزی که فرمان ایلخان سکه را از دادوستد بیرون کرد

بازار تبریز ظرف سه روز از کار افتاد. این زمانی است که ادوارد براون، پژوهشگر تاریخ ادبیات فارسی، در بازگویی تاریخ وصاف می‌دهد. به سال ۶۹۳ هجری قمری، برابر با ۱۲۹۴ میلادی، حکومت گیخاتو فرمان داده بود مردم سکه‌های خود را تحویل بدهند و در عوض، کاغذی به نام «چاو» بگیرند. دادوستد با پول تازه باید در همان شهری آغاز می‌شد که بازرگانان برای خرید و فروش کالاهای دور و نزدیک به آن می‌آمدند. پس از فرمان، خرید و فروش ایستاد. کسی که سکه داشت اجازه نداشت با آن معامله کند و کسی که چاو داشت به آسانی نمی‌توانست فروشنده‌ای پیدا کند که پول تازه را بپذیرد. [۱] [۲]

بازار در این ماجرا از جایی که فرمان صادر شده بود چندان دور نبود. تبریز از شهرهای اصلی دولت ایلخانان و از ایستگاه‌های تجارت میان شرق و غرب بود. رفت‌وآمد بازرگانان و کاروان‌ها بخشی از اهمیت شهر را می‌ساخت. یونسکو دوره ایلخانان را از دوره‌های رونق تبریز می‌داند. بازار سرپوشیده‌ای که امروز در فهرست میراث جهانی است، حاصل قرن‌ها ساخت‌وساز و بازسازی است. عکس شاخص این گزارش نمای امروزی بازار را نشان می‌دهد. [۳]

پیشنهادی برای خزانه کم‌پول

در آغاز ماجرا، فشار بر خزانه بود. گیخاتو از ۱۲۹۱ میلادی بر قلمرو ایلخانان حکم می‌راند. تاریخ‌نگاران دوره، هزینه‌های زیاد دربار را در شرح تنگنای مالی او برجسته کرده‌اند. وصاف گرفتاری دیگری را هم ثبت کرده است. در برخی مناطق، از عراق تا خراسان، پس از آب‌شدن برف دوباره یخبندان شد. یخ روی علفزار نشست و دام‌ها نتوانستند به چرا برسند. شمار زیادی از دام‌ها تلف شدند. برای خانواده‌هایی که دارایی و معاش‌شان به رمه وابسته بود، چنین زمستانی به معنای از دست رفتن درآمد و آذوقه بود. برای دربار هم بحران مالی در زمانی فرا رسیده بود که بخشی از قلمرو با این زیان دست‌وپنجه نرم می‌کرد. [۱]

پیشنهاد چاپ پول از عزالدین مظفر، مشاور صدرالدین زنجانی، برخاست. زنجانی را در منابع صدر جهان هم خوانده‌اند. او برای پیش‌برد طرح همراهی مردی را داشت که پول کاغذی را در عمل دیده بود. پولاد چینگ‌سانگ، نماینده قوبیلای‌خان در قلمرو ایلخانان، از نحوه کار آن در چین دوره یوان آگاه بود. با پشتیبانی پولاد، زنجانی موافقت گیخاتو را گرفت. تصمیمی که سرنوشت دادوستد تبریز را تغییر داد، از آشنایی همین چند نفر با یک تجربه مالی در بخش دیگری از جهان مغول گذشته بود. [۱] [۴]

برای خزانه، سازوکار تصمیم روشن بود. اگر مردم سکه‌های طلا و نقره را تحویل می‌دادند، حکومت فلز ارزشمند را در اختیار می‌گرفت. برای خریدهای روزمره چاو در دست مردم می‌ماند. مقررات استفاده از فلزهای گران‌بها به دادوستد محدود نماند. ساخت ظرف طلا و نقره و جامه زربفت هم برای بیشتر مردم ممنوع شد و ایلخان و بلندپایه‌ترین اشراف از این منع بیرون ماندند. پیتر جکسون، پژوهشگر تاریخ مغول، این احکام را قرینه‌ای می‌داند که دولت می‌خواست فلزهای گران‌بها را نزد خود متمرکز کند. [۱]

برای برخی از بازرگانان خلیج فارس استثنا گذاشتند. تاجران فعال در تجارت خارجی می‌توانستند با اجازه مخصوص چاو را به طلا تبدیل کنند. صدور و استفاده از آن اجازه زیر نظارت بود. وجود همین استثنا نشان می‌دهد که صادرکنندگان فرمان می‌دانستند پول تازه تا بیرون از قلمروشان به آسانی راه پیدا نمی‌کند. فروشنده‌ای در آن سوی مرز، زیر حکم گیخاتو نبود. بازرگانی که باید جنس خود را از او می‌خرید، همچنان به وسیله پرداختی نیاز داشت که طرف معامله قبول کند. [۱]

روی چاو چه نوشته بودند؟

تاریخ وصاف شکل کاغذ را مستطیل توصیف می‌کند. به روایت او، نوشته‌ای چینی و شهادتین به عربی روی چاو جا داشت. نام «ایرنجین دورجی» هم بر آن آمده بود، نامی تبتی که به گیخاتو داده بودند. در بازگویی براون، ارزش پول درون یک دایره نوشته شده بود. نوشته دیگری تاریخ صدور را اعلام می‌کرد و برای دست‌کاری چاو مجازات مرگ و ضبط دارایی در نظر می‌گرفت. با کنار هم گذاشتن این گزارش‌ها می‌توان دید که خواننده چاو به یک‌باره با ارزش پول، نشان‌های دربار و تهدید حکومت روبه‌رو می‌شد. [۱] [۲]

بر سر کوچک‌ترین ارزش چاپ‌شده روی چاو میان منابع اتفاق نظر وجود ندارد. گزارشی که جکسون از ابن فوطی نقل می‌کند، دامنه را از ربع درهم تا ده دینار می‌داند. ادامه‌دهنده وقایع‌نامه ابن عبری کمترین ارزش را یک دینار گفته است. در بازگویی براون، حد پایین نیم درهم است. تصویر این گزارش از چین دوره یوان می‌آید. برای شناخت صورت چاو تبریز، شرح این تاریخ‌نگاران سند اصلی است و از روی نمونه چینی نمی‌توان رنگ، اندازه و ارزش برگه‌های چاپ‌شده در تبریز را تعیین کرد. [۱] [۲]

مقرراتی هم برای کاغذی که در دست مردم فرسوده یا پاره می‌شد وجود داشت. براون از روی منابع دوره می‌نویسد که چنین برگه‌ای را می‌شد به چاوخانه برد و با پول نو عوض کرد. در این تعویض ده درصد از ارزش برگه کم می‌شد. برای دارنده چاو، ساییدگی کاغذ در گردش روزمره هزینه داشت. حتا پیش از آن‌که کسی از آینده این پول مطمئن شود، باید سهمی از ارزش آن را در صورت فرسودگی کنار می‌گذاشت. [۲]

وصاف از اعزام امیران برای ایجاد چاوخانه در چند ولایت خبر می‌دهد. چاوخانه هم جای چاپ پول بود و هم محلی که دارنده یک برگه فرسوده برای تعویض به آن مراجعه می‌کرد. فرمان دربار را می‌شد به شهرها فرستاد، اما برای اجرای آن باید کاغذ، ابزار چاپ و کارگزار هم به مقصد می‌رسید. مدخل «چاپ» ایرانیکا به کار بردن چند نوع کاغذ در چاوخانه تبریز را یادآور می‌شود. این مدخل شیوه ساخت برگه‌ها را نامعلوم می‌داند. دانسته‌های مربوط به چاپ از شرح مورخان و از گزارش بارهایی می‌آید که برای رساندن پول و ابزار آن به ولایت‌های دیگر در راه بودند. [۱] [۵]

سه روز تا خاموشی بازار

رشیدالدین فضل‌الله در «جامع‌التواریخ» نخستین گردش چاو در تبریز را به ۱۹ شوال ۶۹۳ قمری، برابر با ۱۲ سپتامبر ۱۲۹۴، نسبت می‌دهد. وصاف زمان را ذیقعده همان سال، برابر با سپتامبر تا اکتبر ۱۲۹۴، ثبت کرده است. هر دو روایت آغاز گردش چاو را در فاصله سپتامبر تا اکتبر همان سال قرار می‌دهند. اختلاف در تاریخ شروع و در گزارش مدت بحران یادآوری می‌کند که رویدادهای بازار را از راه چند وقایع‌نامه می‌شناسیم و هیچ‌کدام دفتر روزانه دادوستد شهر نیست. [۱] [۵]

حکم سخت بود. برای کسی که چاو را قبول نمی‌کرد یا سکه‌اش را برای مبادله نمی‌آورد مجازات مرگ پیش‌بینی شده بود. در فرمان‌هایی که به شیراز و شهرهای دیگر فرستادند، از فواید پول تازه گفتند و از میان رفتن فقر را وعده دادند. در تبریز، واکنشی که تاریخ‌نگاران ثبت کردند توقف کار بازار بود. جکسون به افزایش بیش از ده‌برابری قیمت‌ها و رفتن شماری از مردم از شهر اشاره می‌کند. این عدد از گزارش‌های تاریخی می‌آید و نمی‌توان آن را به یک جدول قیمت برای همه کالاها تبدیل کرد. آنچه از چند روایت برمی‌آید، دشوار شدن دادوستد در همان روزهای اول است. [۱] [۲]

مخالفت در شعر هم ثبت شده است. براون ابیاتی را نقل می‌کند که در آنها عزالدین مظفر، طراح پیشنهاد، مخاطب قرار می‌گیرد. شاعر از مسلمان و زرتشتی و یهودی در یک تصویر یاد می‌کند و دعایی به زبان‌شان می‌گذارد که نقشه‌های مظفر به نتیجه نرسد. نمی‌توان از آن ابیات دانست هر گروه در شهر چگونه واکنش نشان داد. اما شعر برای تاریخ‌نگار اثری از اعتراض است و روشن می‌کند خشم کسانی که آن را می‌خواندند تنها متوجه خود کاغذ نبود. آنها نام شخصی را بر زبان می‌آوردند که پول تازه را پیشنهاد کرده بود. [۲]

سکه برای خرید خوراک برگشت

نخستین عقب‌نشینی حکومت به خرید خوراک مربوط می‌شد. اجازه دادند مردم برای مواد غذایی دوباره سکه بدهند. سپس فرمان چاو را به طور کامل پس گرفتند. ادامه‌دهنده وقایع‌نامه ابن عبری دوره آشوب را حدود دو ماه دانسته است. این مدت با گزارش تعطیلی بازار پس از سه روز تعارض ضروری ندارد. یکی می‌تواند زمان نخستین توقف دادوستد باشد و دیگری فاصله‌ای که گذشت تا حکم حکومت کنار گذاشته شود. براون از ناآرامی در شیراز و شهرهای دیگر نیز یاد می‌کند. جکسون می‌گوید اطلاعات درباره تبریز از بیشتر شهرها مفصل‌تر است و درباره بغداد هم گزارش‌هایی وجود دارد. [۱] [۲]

در نسخه‌ای از ماجرا که رشیدالدین ثبت کرده، چاو چند ماه بعد یک بار دیگر بر سر راه یک فرمانروای مغول ظاهر شد. در بهار ۱۲۹۵ میلادی، پس از برکناری گیخاتو، غازان که هنوز ایلخان نشده بود نزدیک سمنان به محموله‌ای برخورد که برای مازندران می‌رفت. در آن بار هم کاغذ بود و هم ابزار چاپ. غازان به رطوبت مازندران اشاره کرد و دستور داد بار را بسوزانند. جکسون از امکان سوختن ابزار چاپ نتیجه می‌گیرد که قالب‌ها شاید چوبی بوده باشند. منابع، خود ابزار را با جزئیاتی که این حدس را قطعی کند توصیف نکرده‌اند. [۱] [۵]

پس از آن، چاو از روایت‌های این دوره ناپدید می‌شود. غازان در سال‌های حکومت خود به اصلاح سکه روی آورد. پژوهش کارل یان، که گزارش‌های پراکنده درباره چاو را کنار هم گذاشته، این تجربه را در متن اقتصاد دوره مغول بررسی می‌کند. اهمیت بازار تبریز در این ماجرا از واکنشی می‌آید که وقایع‌نامه‌ها توانسته‌اند ثبت کنند. دولت می‌توانست ارزش را روی کاغذ چاپ کند و کارگزار برای پخش آن به شهرها بفرستد. فروشنده باید همان کاغذ را از خریدار می‌گرفت و مطمئن می‌بود که خود او هم می‌تواند با آن جنس بخرد. چند روز پس از آغاز تجربه، در جایی که قرار بود این زنجیره شکل بگیرد، معامله‌ای در کار نبود. [۱] [۴] [۶]

منابع

1. پیتر جکسون، مدخل چاو، دانشنامه ایرانیکا. مقایسه جامع‌التواریخ، تاریخ وصاف، وقایع‌نامه ابن عبری و گزارش ابن فوطی.
2. ادوارد براون، تاریخ ادبیات فارسی، جلد سوم، بخش گیخاتو. بازگویی متن وصاف، مقررات مبادله و ابیات اعتراض.
3. یونسکو، مجموعه بازار تاریخی تبریز.
4. کارل یان، پول کاغذی در ایران، مجله تاریخ آسیا، ۱۹۷۰ میلادی، صفحات ۱۰۱ تا ۱۳۵.
5. مدخل چاپ، دانشنامه ایرانیکا، بخش چاپ چاو.
6. دانشنامه ایرانیکا، اقتصاد ایران در دوره ایلخانان.
7. عکس شاخص، بازار تاریخی تبریز، صنم خردمند، ۲۰۱۵ میلادی · مجوز CC BY-SA 4.0.