فرش اردبیل چگونه به لندن رسید؟
بخش‌های این نوشته
در یک سر فرش اردبیل، میان نقش‌های گل و برگ، نوشته‌ای در زمینه روشن بافته شده است. نخست بیتی از حافظ می‌آید که با «جز آستان توام در جهان پناهی نیست» آغاز می‌شود. زیر آن نام مقصود کاشانی و سال ۹۴۶ هجری قمری دیده می‌شود. تاریخ را بافندگان میان گره‌ها گذاشته‌اند و می‌شود آن را پس از نزدیک به پنج سده خواند. همان عدد است که بافت فرش را به ۱۵۳۹ یا ۱۵۴۰ میلادی، در روزگار صفویان، می‌رساند. امروز برای دیدن این کتیبه، باید در تالار جمیل موزیم ویکتوریا و آلبرت لندن کنار یک محفظه شیشه‌ای به پایین نگاه کرد. [۱] [۲]
نامی که روی فرش می‌بینیم به یک پرسش جواب می‌دهد و پرسش دیگری باز می‌کند. کسی به نام مقصود کاشانی با ساخت اثر ارتباط داشته است، اما جایگاه دقیق او در کارگاه معلوم نیست. خود کتیبه هم نام شهری را که فرش در آن بافته شد یا نام کسی را که سفارش بافت داد، به صراحت نمی‌آورد. درباره این بخش از گذشته باید سراغ گزارش‌های سفر، اسناد خرید و رد یک فرش دوم رفت. آن فرش اکنون در لس‌آنجلس است و کمبودهایی در اندازه و حاشیه‌اش دیده می‌شود که مرمت فرش لندن را هم روشن‌تر کرده‌اند. [۲] [۳] [۴]
نام مقصود کاشانی میان گره‌ها
فرش لندن بیش از ده متر درازا و بیش از پنج متر پهنا دارد. زمینه ساختاری آن ابریشم است و پرز پشمی، رنگ‌های طرح را روی سطح نشان می‌دهد. نقش مرکزی ترنج زرد بزرگی است که دور آن را شکل‌های نوک‌دار گرفته‌اند. در هر سوی ترنج، شکلی مانند چراغ آویخته دیده می‌شود. حاشیه با چند نوار موازی به دور همه طرح می‌گردد و نقش گوشه‌ها به شکل دیگری به مرکز پاسخ می‌دهد. در چنین ابعادی، هماهنگ کردن همه نقش‌ها در سراسر فرش به طرحی از پیش آماده و کار پیوسته چند بافنده نیاز داشته است. [۱] [۲]
موزیم ویکتوریا و آلبرت تراکم را حدود ۵۳۰۰ گره در مربعی به ضلع ده سانتی‌متر برآورد کرده است. چنین شمار گرهی به طراح اجازه می‌داد برگ‌ها، ساقه‌ها و بخش‌های باریک حروف را در طرح جا بدهد. این موزیم احتمال می‌دهد ساخت فرش چند سال زمان برده باشد و گاهی تا ده بافنده هم‌زمان روی آن کار کرده باشند. رنگ‌ها نیز همیشه در یک سطح یکنواخت نیستند. موزیم توضیح می‌دهد که دسته‌های پشم با رنگ طبیعی اندکی متفاوت از هم رنگ می‌گرفتند. تفاوت میان دسته‌ها هنوز به صورت سایه‌های کم‌رنگ و پررنگ روی زمینه پیدا است. [۱]
در کتیبه، مقصود با عبارت «بنده درگاه» آمده است. موزیم لندن احتمال می‌دهد مسئولیتی در فراهم کردن فرش داشته باشد. مِی بیتی در دانشنامه ایرانیکا دامنه احتمالات را بازتر می‌گذارد و از نقش‌هایی چون ناظر بافندگان، طراح، اهداکننده یا وابسته دربار یاد می‌کند. نسبت کاشانی هم می‌تواند به زادگاه، محل زندگی یا خانواده او اشاره کند. از روی نام او نمی‌توان فرش را با قطعیت به کارگاهی در کاشان نسبت داد. موزیم لس‌آنجلس محل ساخت فرش همتای آن را ایران و احتمالاً تبریز ثبت کرده است. [۱] [۲] [۴]
دو فرش در نگاه اول شبیه هم‌اند، اما در نوشته‌هایشان هم تفاوت‌های کوچکی هست. موزیم لس‌آنجلس می‌گوید شیوه پیوستن بعضی حروف در دو کتیبه یکسان نیست. آن موزیم احتمال داده است که بافندگان هم‌زمان، روی دارهایی که پشت به پشت قرار داشتند، کار کرده باشند. این فرضیه راهی برای توضیح شباهت نقش‌ها و تفاوت‌های جزئی در اجرای آن‌ها است. در هر دو فرش نام مقصود و تاریخ کار آمده است. خواندن یک کتیبه در کنار دیگری نشان می‌دهد که با دو کار جداگانه از روی طرحی بسیار نزدیک روبه‌رو هستیم. [۴]
نشانی که به بقعه شیخ صفی می‌رسد
در اردبیل، آرامگاه شیخ صفی‌الدین بخشی از مجموعه‌ای است که به تدریج گرد مزار او شکل گرفت. شیخ صفی در ۱۳۳۴ میلادی درگذشت. شاه اسماعیل، بنیان‌گذار دولت صفوی، از نسل او بود و آرامگاه شاه اسماعیل نیز در همین مجموعه است. این محل تا قرن شانزدهم به زیارتگاه مهمی تبدیل شده بود. یونسکو در معرفی آن از مسجد، مدرسه، کتابخانه و فضاهای دیگری نام می‌برد که در کنار آرامگاه کار می‌کردند. موزیم لندن ساخت فرش به سفارش دربار برای این بقعه را محتمل می‌داند. این پیوند است که نام اردبیل را بر فرش گذاشته است. [۱] [۵]
در گزارش یک سفر در سال ۱۸۴۳، بازدیدکننده بریتانیایی از بقعه اردبیل و باقی‌مانده فرشی بزرگ و تاریخ‌دار یاد می‌کند. موزیم لندن این گزارش را در شرح حضور فرش در بقعه آورده است. ایرانیکا یادآوری می‌کند که متن سفرنامه برای شناسایی هر دو فرش به تنهایی کافی نیست. برای نمونه، توصیف‌های تاجران از مبدأ بعضی فرش‌های عرضه‌شده در لندن از یک کاتالوگ به کاتالوگ دیگر عوض شده و در فهرست قدیمی اموال بقعه نیز تطبیق روشنی با هر دو فرش پیدا نشده است. بعضی پژوهشگران به امکان تعلق فرش‌ها به زیارتگاهی دیگر، از جمله در مشهد، اشاره کرده‌اند. [۱] [۲]
پژوهشگران موزیم لس‌آنجلس بنای جنت‌سرا را به عنوان یکی از محل‌های احتمالی استفاده از فرش‌ها پیشنهاد کرده‌اند. جنت‌سرا بنایی گنبددار در مجموعه اردبیل است که در زمان شاه طهماسب ساخته شد. در این خوانش، دو فرش می‌توانستند کنار هم پهن شوند و در مناسبت‌های خاص به کار روند. استدلال درباره جنت‌سرا از مقیاس بنا و شباهت دو فرش می‌آید. در سوی دیگر، ایرانیکا به نامه‌ای از ۱۹۱۴ اشاره می‌کند که در آن یکی از مسئولان موزیم درباره گنجایش بخش‌های دیگر بقعه تردید کرده بود. اندازه فرش‌ها از همان زمان بخشی از بحث درباره جای نخستین آن‌ها بوده است. [۲] [۴]
در روایت خرید که پایگاه «موزیم بدون مرز» گرد آورده، شرکت زیگلر منچستر حدود ۱۸۸۸ مستقیم یا از راه واسطه فرش را به دست آورد. این شرکت در تبریز و سلطان‌آباد، اراک امروز، دفتر داشت. بخشی از بقعه پس از زمین‌لرزه نیاز به مرمت داشت و ممکن است فروش فرش به تهیه پول آن کار کمک کرده باشد. این انگیزه به عنوان احتمال در پژوهش آمده است. به همین ترتیب، نام واسطه‌ها مسیر محتمل فرش را نشان می‌دهد، اما همه گام‌های جابه‌جایی و شرایط واگذاری را از روی سندهای باقی‌مانده نمی‌توان بازسازی کرد. [۲] [۳]
یک فرش در ویترین فروشنده، فرشی دیگر در راه امریکا
رد فرش در لندن از این‌جا روشن‌تر می‌شود. در ۱۸۹۲ شرکت وینسنت رابینسون آن را در نمایشگاه خود در خیابان ویگمور عرضه کرد. ویلیام موریس، طراح بریتانیایی و از مشاوران هنری موزیم، فرش را برای خرید ارزیابی کرد. او از هماهنگی طرح و کیفیت کار در ابعادی چنین بزرگ نوشت و از خرید آن پشتیبانی کرد. در مارچ ۱۸۹۳، موزیمی که آن زمان ساوت کنزینگتن نام داشت، اثر را خرید. گزارش نمایشگاهی موزیم رقم دو هزار پوند را ذکر می‌کند. نوشته پژوهشی دیگری در همان موزیم و ثبت «موزیم بدون مرز» مبلغ پرداختی را ۱۷۵۰ پوند آورده‌اند. در منابع خرید، از کمک‌های خصوصی برای فراهم شدن پول نیز یاد شده است. [۱] [۳] [۶] [۷]
در زمان فروش، بخش‌هایی از فرش لندن فرسوده یا از دست رفته بود. پژوهشگران مرمت آن را به قطعاتی پیوند داده‌اند که از فرش بسیار مشابه دوم جدا شده بود. فرش دوم کوتاه‌تر است و حاشیه اصلی‌اش را از دست داده است. ایرانیکا یادآور می‌شود که هر دو فرش در وضع امروزی کامل نیستند. نمونه دوم از مجموعه چارلز یرکس به چند مالک و فروشنده دیگر رسید و سرانجام در اختیار جی پل گتی قرار گرفت. او در ۱۹۵۳ آن را به موزیم هنر شهرستان لس‌آنجلس بخشید. دو اثر که در بازار لندن با یک فروشنده پیوند خورده بودند، در دو سوی اقیانوس ثبت موزیمی شدند. [۲] [۳] [۴]
ده دقیقه روشنایی برای دیدن فرش
پس از خرید، کارکنان موزیم لندن برای فرش تکیه‌گاهی از پارچه ساختند و بخش‌هایی را با نخ ابریشم ترمیم کردند. فرش برای سال‌ها پشت شیشه روی چارچوبی قرار داشت. در ۱۹۷۴، وقتی آثار فرسودگی در مرمت‌های قدیمی دیده شد، مرمت‌گران به تکیه‌گاه تازه و پاک‌کاری نیاز داشتند. موزیم در لندن برای شست‌وشوی اثری با این اندازه امکانات نداشت. فرش را به بیرمنگام بردند و در فضای باز، روی سطح شیب‌داری که برای همین کار ساخته شده بود، شستند. سپس آن را روی چارچوبی چندبخشی نصب کردند تا وزن پارچه در جاهای مختلف نگه داشته شود. [۶]
جابه‌جایی بعدی در جون ۲۰۰۴ انجام شد. تیم موزیم اول بندهایی را باز کرد که تکیه‌گاه پارچه‌ای فرش را به چارچوب نگه می‌داشتند. روز پایین آوردن فرش، هشت طناب و قرقره برای نگه داشتن وزن آن در چند نقطه به کار رفت. ماریون کایت، مرمت‌گری که سی سال پیش در نصب فرش سهم داشت، بر پایین آوردن آن نظارت کرد. پس از این‌که فرش روی کف تالار قرار گرفت، گروه آن را روی پارچه‌ای بزرگ به جای بازتری منتقل کرد، سپس آن را لوله کرد و به کارگاه مرمت پارچه برد. همین جابه‌جایی راه را برای نمایش افقی فرش باز کرد. [۶]
در ۲۰۰۶ موزیم برای تالار جمیل محفظه بزرگی ساخت و فرش را افقی گذاشت. بازدیدکنندگان حالا دور آن می‌ایستند و به سطحش نگاه می‌کنند، از ترنج وسط تا گوشه‌ها و کتیبه. برای حفاظت از رنگ‌ها، نور اصلی فقط ده دقیقه در آغاز هر ساعت و نیم‌ساعت روشن می‌شود. در این فاصله کوتاه می‌توان دید که چراغ بافته‌شده در یک سوی ترنج از چراغ سوی دیگر بزرگ‌تر است. موزیم چند توضیح احتمالی برای تفاوت اندازه‌ها آورده است و دلیل قطعی آن معلوم نیست. نزدیک لبه، اما، یک جزئیات به اندازه روز بافت روشن است. بافندگان سال ۹۴۶ را کنار نام مقصود گذاشته‌اند. [۱] [۶]
منابع
- موزیم ویکتوریا و آلبرت، کتیبه، طرح، خرید و شیوه نمایش فرش اردبیل.
- مِی بیتی، دانشنامه ایرانیکا، منشأ، کتیبه و مسیر دو فرش اردبیل.
- موزیم بدون مرز، ثبت فرش لندن و مسیر احتمالی خرید و مرمت.
- موزیم هنر شهرستان لس‌آنجلس، مشخصات و سابقه ثبت فرش دوم.
- یونسکو، مجموعه خانقاه و آرامگاه شیخ صفی‌الدین در اردبیل.
- لیندا هیلیِر و بوریس پرتسل، نشریه مرمت موزیم ویکتوریا و آلبرت، تاریخچه حفاظت از فرش.
- موزیم ویکتوریا و آلبرت، نقش ویلیام موریس و زمینه خریدهای دوره ویکتوریا.
عکس شاخص، فرش اردبیل در تالار جمیل موزیم ویکتوریا و آلبرت، عکس 14GTR. منبع عکس · CC0 1.0.
