تختی برای زلزله‌زدگان بوئین‌زهرا در خیابان‌های تهران کمک جمع کرد

خیرالله امیری می‌گوید غلامرضا تختی به او تلفن کرد و قرار گذاشت صبح در چهارراه پهلوی تهران همدیگر را ببینند. خبر زلزله بوئین‌زهرا از تلویزیون پخش شده بود. وقتی امیری به چهارراه رسید، تختی لنگی به او داد و گفت هر کدام از یک سوی خیابان بروند و برای زلزله‌زدگان پول بگیرند. امیری که خودش کشتی‌گیر بود، پنجاه‌وپنج سال بعد، در نمایشگاه موترش، راهی را که آن روز پیموده بودند برای خبرنگار «هفت صبح» به یاد آورد. از چهارراه پهلوی تا میدان فردوسی، از آنجا تا توپخانه و باب همایون و سرانجام تا بازار کفاش‌ها. [۱]

همان روزها، کیهان از مردم دیگری نوشت که در مسیر تختی و همراهانش ایستاده بودند. در گزارشی از ۱۴ شهریور ۱۳۴۱، که بعدها در نشریه چشم‌انداز ایران بازنشر شد، از پسری یاد شده که پول حاصل از فروش بلیت را داد و از زنی که چادر نمازش را آورد. در صف اتوبوس هم پول جمع شد. چند وانت پشت سر گروه حرکت می‌کرد تا چیزهایی را بگیرد که در دست جا نمی‌شد. آنچه از یک صف یا یک مغازه گرفته می‌شد، می‌توانست دارو، لباس، خوراک یا چند ریال باشد. [۲]

شبی که خبر از قزوین رسید

زمین در شامگاه ۱۰ سنبله ۱۳۴۱ در منطقه بوئین‌زهرا در قزوین لرزید. زمین‌شناس نیکلاس آمبراسیز در گزارش میدانی‌اش نوشت که لرزه در بخش بزرگی از شمال ایران احساس شد. در منطقه زلزله، بیش از ۲۱ هزار خانه چنان آسیب دید که قابل ترمیم نبود. گزارش او شمار کشته‌ها را ۱۲ هزار و ۲۲۵ نفر ثبت کرد. تلف‌شدن دام‌ها نیز بخشی از زیان خانواده‌هایی بود که از زمین و دامداری زندگی می‌کردند. با رسیدن گزارش خرابی آبادی‌ها به تهران، معلوم شد خانواده‌ها هم برای شب‌های پیش رو جا و خوراک لازم دارند و هم برای مدتی طولانی خانه و وسیله کارشان را از دست داده‌اند. [۳] [۴]

گوهر خلج طایفه، از بازماندگان، به خبرنگار «هفت صبح» گفت روز زلزله نان پخته بود و شب کودکانش کنارش خوابیده بودند. به یاد داشت که دیوارها فروریخت و خودش را روی یکی از فرزندانش انداخت. با نزدیکانش پدر و مادرش را از زیر آوار بیرون کشیدند. آن شب، به گفته او، برای در امان ماندن از سرما به خرمن گندم پناه بردند. پس‌لرزه‌ها تا صبح ادامه یافت. این خاطره دهه‌ها بعد ثبت شد، زمانی که در محل، یادمانی برای زلزله ساخته شده بود و او با ایستادن کنار آن به شب ازدست‌دادن فرزندانش برمی‌گشت. [۱]

در رودک، عباس، یکی از باشندگان روستا، به همان خبرنگار گفت که با دو خواهرش زیر تیر سقف گیر کرده بود. از لای حصیر روزنه روشنی دید و با دست به همان جا کوبید. کسانی که از خرمنگاه برگشته بودند، آوار را کنار زدند. او گفت اول خواهرانش را از سوراخ بالا داد و بعد خودش بیرون آمد. صبح که شمار زنده‌ها و گم‌شده‌ها معلوم شد، آب قنات هم بند آمده بود. به یاد داشت که شماری از خانواده‌ها شب‌های بعد را در باغ و بیرون روستا گذراندند و مدتی بعد برای چند خانواده یک چادر بزرگ آوردند. [۱]

سام قندچی، که آن زمان کودکی در تهران بود، در یادداشتی از لحظه‌ای گفت که زمین زیر پای خانواده‌اش لرزید. کنار خواهرش مشغول تماشای تلویزیون بود و نخست گمان کرد خواهرش دست او را کشیده است. خانواده از خانه بیرون رفت و مدتی در خیابان ماند. به روایت او، با رسیدن خبر تلفات بود که نام بوئین‌زهرا را شنید. سال‌ها بعد، آنچه از کمک‌رسانی در محله‌های تهران به یادش مانده بود، جمع‌کردن پتو، غذا و دارو و رفتن لاری‌ها بود. خاطره او، خبرهایی را که در تهران می‌رسید به اشیایی وصل می‌کند که مردم برای فرستادن کنار می‌گذاشتند. [۵]

چرا مردم تختی را در خیابان می‌شناختند؟

تختی در خانی‌آباد تهران بزرگ شده بود. پدرش یخ می‌فروخت و خودش در نوجوانی به باشگاه پولاد رفت. مدتی در میدان‌های نفتی مسجدسلیمان کار کرد و بعد کارمند راه‌آهن شد. در همان سال‌ها کشتی را جدی‌تر دنبال کرد. وقتی زلزله بوئین‌زهرا آمد، او در سه دوره اولمپیک مدال گرفته بود. در هلسینکی نقره، در ملبورن طلا و در رم نقره گرفته بود. یک سال پیش از زلزله در یوکوهاما هم قهرمان مسابقات جهانی شده بود. کسی که در چهارراه پهلوی برای کمک می‌ایستاد، برای مردم تهران چهره آشنای کشتی ایران بود. [۶] [۷]

آن آشنایی از سال‌ها تمرین و مسابقه در تهران هم می‌آمد. تختی در کشتی پهلوانی هم رقابت کرده بود و سه بار عنوان پهلوان پایتخت را گرفت. در مسابقه‌های جهانی، رقابتش با کشتی‌گیران دیگر برای خبرنگاران ورزشی قابل پیگیری بود. در رم، پنج مسابقه را با ضربه فنی برد و در مسابقه پایانی از عصمت آتلی، کشتی‌گیر ترکیه، شکست خورد. در یوکوهاما دوباره به مدال طلا رسید. این فاصله کوتاه میان مسابقه‌هایش و زلزله کمک می‌کند موقعیت آن روز را ببینیم. هنگامی که مردی در مغازه یا مسافری در صف اتوبوس به او نزدیک شد، تازه چند سال از دیدن نام او در گزارش مسابقه‌های جهانی گذشته بود. [۶] [۸]

از چهارراه پهلوی تا راه بوئین‌زهرا

روایت‌ها از مسیرهای متفاوتی در تهران یاد می‌کنند. امیری مسیر میدان فردوسی و بازار کفاش‌ها را به یاد داشت. جمشید آرشکی، در روایتی که روزنامه «ایران» منتشر کرد، از حرکت گروهی از چهارراه پهلوی به طرف امیریه و منیریه گفت. در نوشته چشم‌انداز ایران، همراه دیگری از آغاز حرکت در خیابان عباس‌آباد یاد کرده و از وانت و سینی‌ای گفته که در دست داشتند. همان نوشته از دو روز حضور تختی در خیابان و همراهی شماری از ورزشکاران، از جمله بیوک جدیکار و خجسته‌پور، یاد می‌کند. روایت‌های چند مسیر با گزارش کیهان از کمک مردم در بخش‌های مختلف شهر جور درمی‌آید. [۱] [۲] [۹]

در روایت امیری، وقتی به بازار کفاش‌ها رسیدند، لنگ را گره زدند و در فولکس یکی از آشنایان گذاشتند. صبح بعد، کسانی با اتوبوس، مینی‌بوس و موتر شخصی در محل قرار جمع شدند تا به بوئین‌زهرا بروند. امیری می‌گوید وقتی رسیدند از باشندگان خواستند کسی را معرفی کنند که قبولش دارند و بتوانند پول را به او بسپارند. پس از معرفی آن مرد، گروهی نشستند و پول را شمردند. امیری مبلغی را هم در مصاحبه به یاد آورد. گزارش‌های باقی‌مانده بیشتر درباره شیوه جمع‌آوری و رساندن کمک به محل هم‌داستان‌اند و رقم نهایی کمک‌ها را نمی‌شود از همان خاطره تعیین کرد. [۱] [۱۰]

یکی از کسانی که در بوئین‌زهرا کمک دریافت کرد، سال‌ها بعد به «هفت صبح» گفت مردی کت‌وشلوارپوش چند ده نفر از باشندگان را دور هم نشاند و به آن‌ها پول داد. او گفت بعدها فهمید آن مرد تختی بوده است. این خاطره از همان روزهاست، از نگاه کسی که میان باشندگان نشسته بود. در خاطره امیری، پول‌ها در تهران جمع و در محل شمرده شد. در خاطره بازمانده، آنچه مانده بود جمعی از زنان، مردان و کودکان و اسکناسی بود که به دست هر نفر رسید. [۱]

هم‌زمان، کمک از راه‌های دیگر رسید

نیازهای منطقه از توان یک گروه ورزشی فراتر می‌رفت. جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران، ارتش و گروه‌های مردمی در محل حضور داشتند. در سند دولت کانادا آمده است که صلیب سرخ آن کشور با کمک دولت دوا و پتو تهیه کرد و هواپیمایی حامل مواد غذایی، لباس و تجهیزات پزشکی به تهران فرستاده شد. بامداد چند روز پس از زلزله، هواپیما در تهران نشست. به نوشته همان سند، کارکنان شیر و خورشید بار را در لاری‌هایشان گذاشتند و به منطقه بردند. بخشی از کار امداد در فاصله میان میدان هوایی و آبادی‌هایی انجام می‌شد که راه و خانه‌هایشان آسیب دیده بود. [۱] [۴]

در گزارشی که سال بعد در اسناد کنگره امریکا بازنشر شد، یکی از مسئولان اتحادیه جمعیت‌های صلیب سرخ در جینوا از نخستین پیام جمعیت شیر و خورشید گفت. در پیام، مواد پانسمان، دوا، خیمه و پتو خواسته بودند. به روایت او، گزارش‌های اول از چند هزار کشته خبر می‌داد و با رسیدن خبرهای تازه، گستردگی خرابی روشن‌تر شد. نگرانی بعدی، سرما بود. برای کسانی که خانه‌شان را از دست داده بودند، چراغ، بخاری و خانه‌های آماده می‌خواستند. همان مسئول از فهرست جمعیت‌هایی یاد کرد که برای امداد به ایران کمک کرده بودند. نام افغانستان هم در آن فهرست آمده بود. [۱۲]

با گذشت روزهای نخست، پرسش‌های دیگری پیش آمد. کجا دوباره خانه بسازند و برای آبادی‌هایی که آسیب دیده بود چه نقشه‌ای بکشند؟ بررسی نتا فنیگر و راشل کالوس درباره بازسازی قزوین نشان می‌دهد که کار با طرح بازسازی یک روستا آغاز شد و بعدها به طرحی منطقه‌ای و برنامه‌هایی برای چند آبادی رسید. در آن روند، دولت ایران و گروهی از متخصصان خارجی، از جمله کارشناسان اسرائیلی، نقش داشتند. از تاریخ آن طرح‌ها می‌شود فاصله میان امداد فوری و ساخت دوباره آبادی‌ها را دید. رساندن خوراک و پول، کار روزهای اول بود. خانه و سرپناه پایدار به ماه‌ها برنامه و کار نیاز داشت. [۱۱]

یکی از نخستین جاهایی که کار باید از سر گرفته می‌شد، مکتب بود. بازمانده‌ای که با «هفت صبح» گفت‌وگو کرد، به یاد داشت که پس از زلزله تخته‌سیاه را در چادر گذاشتند. با شروع درس، جای چند هم‌صنفی‌اش خالی بود. اسکندر، همسایه و هم‌بازی‌اش، در زلزله جان باخته بود. در تهران، مردم تختی را با لنگ و وانت در خیابان دیده بودند. در بوئین‌زهرا، برای کسانی که مانده بودند، روز بازشدن مکتب با تخته‌سیاهی در میان چادر فرا رسید. [۱]

منابع

1. روزنامه هفت صبح، «بویین‌زهرا، ۵۵ سال بعد از زلزله»، گفت‌وگو با خیرالله امیری و بازماندگان
2. چشم‌انداز ایران، پرونده تختی، ص ۴۷، شامل گزارش کیهان، ۱۴ شهریور ۱۳۴۱
3. نیکلاس آمبراسیز، گزارش میدانی زلزله بوئین‌زهرا، نشریه انجمن زلزله‌شناسی امریکا، ۱۹۶۳
4. دولت کانادا، اسناد کمک‌های بشردوستانه به ایران پس از زلزله، ۱۹۶۲
5. سام قندچی، خاطره زلزله و کمک‌رسانی تختی، ۲۰۱۹
6. دانشنامه ایرانیکا، مدخل غلامرضا تختی
7. اولمپیدیا، پرونده نتایج غلامرضا تختی
8. اولمپیدیا، نتایج کشتی آزاد سبک‌سنگین‌وزن اولمپیک رم، ۱۹۶۰
9. روزنامه ایران، ۲۰ شهریور ۱۳۹۹، روایت جمشید آرشکی و بخشی از گزارش اطلاعات
10. پی‌بی‌اس، زندگی ورزشی و کمک‌رسانی تختی، ۲۰۱۲
11. نتا فنیگر و راشل کالوس، پژوهش بازسازی منطقه قزوین پس از زلزله، ۲۰۱۶
12. اسناد کنگره امریکا، ص ۱۶۸۶۲، بازنشر گزارش «فاجعه در ایران» درباره کمک‌های بین‌المللی

عکس شاخص، پرتره غلامرضا تختی در دهه ۱۹۵۰، عکاس ناشناس، موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران. منبع عکس و سند مالکیت عمومی.