ایام در روزهای طاعون، روستایی که رفت‌وآمدش را با همسایه‌ها قطع کرد

ویلیام مامپسون در آگست ۱۶۶۶ از روستای ایام برای دو فرزندش، جورج و الیزابت، نامه نوشت. خبر را در نخستین سطر داد. مادرشان مرده بود. سپس به واپسین ساعت‌های زندگی کاترین برگشت. نوشته است که وقتی نام بچه‌ها را بر زبان آورد، کاترین با زحمت خودش را بالا کشید تا چیزی را که برایش آورده بود بنوشد. اندکی پیش از مرگ خواست با هم دعا کنند. مامپسون از او پرسید که سخنش را می‌شنود. به روایت خودش، کاترین گفت «بلی» و این آخرین کلمه‌اش بود.^۱

مامپسون کشیش ایام، روستایی در دربی‌شر انگلستان، بود. تا آن تابستان ناچار شده بود مرگ‌های پی‌درپی را در دفتر کلیسا ثبت کند. حالا خودش از درون خانه‌ای می‌نوشت که طاعون به آن رسیده بود. در نامه از بچه‌ها خواست به یاد داشته باشند که مادرشان چگونه به همسایه نیازمند کمک می‌کرد. برای دو فرزندش، نام کاترین در دفتر دفن هرگز نمی‌توانست جای آن خاطره‌ها را بگیرد. امروز سنگ گور او در حیاط کلیسای سنت لارنس باقی است.^{۱، ۹، ۱۰}

نامی در آغاز دفتر

طاعون در ۱۶۶۵ در لندن جان هزاران نفر را گرفت. در روستای ایام، نام جورج ویکرز با آغاز بیماری گره خورده است. بنا بر روایت محلی که حوزه کلیسایی دربی نقل می‌کند، بسته‌ای پارچه از لندن رسیده بود. ویکرز در کار خیاطی کمک می‌کرد و پارچه را که نم داشت، برای خشک‌شدن باز کرد. او چند روز بعد مرد. این روایت از راه حافظه محلی به ما رسیده است. مدرک روشنی برای دنبال‌کردن مسیر همان بسته از لندن تا خانه ویکرز در دست نیست. ثبت دفن، برای پژوهش‌گران، نقطه اتکای محکم‌تری برای تعیین آغاز بحران است.^{۳، ۴، ۹}

خانه‌های سنگی ایام امروز نام خانواده‌هایی را با خود دارند که در همان ماه‌ها آسیب دیدند. در موزیم روستا، نسخه‌هایی از دفتر کلیسا، وصیت‌نامه‌ها و مدارک دیگر در کنار هم نمایش داده می‌شوند. ورق‌زدن این اسناد نشان می‌دهد که بیماری چگونه از یک خبر درباره مرگ همسایه به اتفاقی درون خانه‌ها بدل شد. نام خانوادگی گاهی در چند ردیف پیاپی دیده می‌شود. بازسازی نسبت‌های خانوادگی در موزیم نیز برای همین اهمیت دارد. خواننده می‌تواند بفهمد که چند نام در یک ستون، برای یک بازمانده چند پیوند جداگانه را در زندگی روزمره نشان می‌داد.^{۳، ۸}

تا کریسمس ۱۶۶۵، به روایت حوزه کلیسایی دربی، ۴۲ نفر جان باخته بودند. بیماری با پایان زمستان از زندگی روستا بیرون نرفت. تا تابستان بعد، با بالاگرفتن مرگ‌ها، رفتن از ایام برای بعضی خانواده‌ها به یک انتخاب جدی تبدیل شد. خانواده‌ای که می‌خواست از خانه برود باید جایی برای ماندن پیدا می‌کرد. همسایه‌های بیرون روستا هم از رسیدن بیماری بیم داشتند. در چنین وضعی، پیشنهاد محدودکردن رفت‌وآمد مطرح شد. تصمیمی که در ظاهر به راه‌های ورود و خروج مربوط بود، خیلی زود به این پرسش رسید که مردم در داخل روستا چگونه غذا تهیه کنند، دعا بخوانند و مرده‌هایشان را به خاک بسپارند.^{۳، ۴، ۵}

زندگی در داخل مرز

ویلیام مامپسون برای پیش‌برد این کار با توماس استنلی همکاری کرد. استنلی پیش از او کشیش ایام بود و مردم روستا او را می‌شناختند. روایت موزیم، نقش هر دو را در همراه‌کردن مردم برجسته می‌کند. تصمیم به این بود که رفت‌وآمد به روستا محدود شود تا بیماری به آبادی‌های دیگر نرسد. از نشست‌ها و گفت‌وگوهای خانه‌به‌خانه صورت‌جلسه‌ای در منابع این روایت در دست نیست. آنچه می‌شود دنبال کرد، کارهایی است که بر زندگی روزمره اثر گذاشت و جاهایی که مردم بعدها آن کارها را به یاد آوردند.^{۳، ۵، ۷}

یکی از آن جاها دره کاکلت دلف است. مطابق منابع آموزشی پارک ملی پیک دیستریکت، پس از آن‌که گردهم‌آیی در داخل کلیسا محدود شد، مردم برای مراسم دینی به فضای باز رفتند. کشیش از کنار صخره دعا می‌خواند و مردم بر شیب روبه‌روی او می‌نشستند. فاصله میان خانواده‌ها بخشی از ترتیب مراسم بود. برای اهالی، این تغییر به معنای رفتن به جایی بود که در آن هنوز می‌توانستند صدای کشیش و صدای یک‌دیگر را بشنوند. امروز مسیر مراسم سالانه یادبود نیز از کلیسا به همان دره می‌رسد.^{۵، ۷}

غذا و نیازهای دیگر از همان راه‌هایی می‌آمد که روستا می‌کوشید رفت‌وآمد در آن‌ها محدود بماند. در روایت پارک ملی، مامپسون از ارل دوون‌شر در چتس‌ورث کمک خواست و از آبادی‌های نزدیک مواد خوراکی آوردند. محل‌هایی در مرز تعیین شد تا آورندگان کالا و گیرندگان آن مجبور نباشند روبه‌روی هم قرار بگیرند. سنگ مرزی هنوز یکی از جاهایی است که موزیم برای دیدن معرفی می‌کند. داستان ماندن ایام در همین نقطه به بیرون از روستا وصل می‌شود. اهالی برای ماندن به کسانی وابسته بودند که خودشان آن سوی مرز زندگی می‌کردند.^{۵، ۷}

گورهای رایلی

در شرق ایام، در زمینی به نام رایلی، خانواده هنکاک در خانه‌ای زندگی می‌کرد. در آگست ۱۶۶۶ چند تن از اعضای خانواده در فاصله نزدیک به یک هفته جان باختند. موزیم ایام می‌گوید الیزابت هنکاک، که زنده ماند، شوهر و شش فرزندش را به خاک سپرد. امروز در همان زمین، دیواری سنگی دور محوطه گورها کشیده شده است. در ثبت نشنل تراست، شش سنگ عمودی از جنس ماسه‌سنگ و یک آرامگاه تخت‌مانند برای جان هنکاکِ پدر توصیف شده است. تاریخ‌ها و نام‌ها روی سنگ‌ها مانده‌اند و نزدیکی تاریخ‌ها نشان می‌دهد الیزابت در چه مدت کوتاهی خانواده‌اش را از دست داد.^{۶، ۷}

در آرشیف دربی‌شر، وصیت‌نامه دیگری از همان آبادی و همان تابستان نگهداری می‌شود. ریچارد تالبوت، آهنگر رایلی، در جولای ۱۶۶۶ برای دارایی‌اش تصمیم گرفت. در وصیت‌نامه از مغازه آهنگری، گاو و سهم فرزندانش نام برده شده است. مامپسون را هم از مجریان وصیت تعیین کرده بود. متن نشان می‌دهد که در میانه بیماری، خانواده‌ها درباره ادامه کار، زندگی فرزندان و معاش پس از مرگ سرپرست خانه هم فکر می‌کردند. آن مغازه آهنگری بخشی از زندگی روستایی بود که باید پس از مرگ صاحبش باز هم دوام می‌آورد.^۱۱

گور کاترین مامپسون در حیاط کلیساست و گورهای خانواده هنکاک در نزدیکی خانه‌شان در رایلی. این دو محل هنوز در یک روستا دیده می‌شوند و از شکل‌های متفاوت دفن در آن روزها خبر می‌دهند. از زندگی کاترین نامه‌ای مانده که شوهرش برای فرزندان نوشته است. سرگذشت الیزابت هنکاک بیشتر با تاریخ‌های حک‌شده روی سنگ‌ها و روایت روستا شناخته می‌شود. درباره ساعت‌هایی که او در رایلی گذراند، اطلاعات اندکی داریم. آنچه می‌توان دید، نام‌های خانواده و فاصله کوتاه میان تاریخ دفن آن‌هاست.^{۱، ۶، ۷، ۱۰}

مامپسون در نامه به فرزندانش یادآوری کرد که کاترین پیش از بیماری از او پرستاری کرده بود. نوشت که وقتی کاترین بیمار شد، از او خواست نزدیکش نشود. او در همان نامه توضیح داد که چرا در اتاق ماند و کنارش دعا خواند. خواندن این بخش کنار نامه بعدی‌اش به سویل نشان می‌دهد که چگونه یک اتفاق را برای دو مخاطب بازگفت. برای بچه‌ها از مادرشان نوشت و برای سویل از کارهایی که باید پس از مرگ احتمالی خودش انجام می‌شد.^۱

نامه‌ای که از زنده‌ماندن خبر می‌داد

مامپسون در نامه به جورج سویل از مرگ کاترین گفت و از او خواست کار وصیت‌نامه‌اش را به عهده بگیرد. از سویل همچنین خواست کسی را پیدا کند که پس از او اداره کلیسای ایام را به دست بگیرد. به دو فرزندش هم فکر می‌کرد و از خانواده سویل خواست هنگام دعا آن‌ها را به یاد داشته باشند. این کاغذ را کسی نوشته بود که احتمال می‌داد پس از همسرش بمیرد و می‌خواست پیش از مرگ تکلیف چند کار را روشن کند. نسخه‌ای از نامه در آرشیف دربی‌شر ثبت شده است.^{۱، ۲}

در ۲۰ نوامبر، نامه‌ای با حال‌وهوای دیگر به جان بیلبی، کاکای مامپسون، فرستاده شد. کشیش هنوز زنده بود و نوشته بود که دوستی متن را برایش رونویسی کرده است. ایام را در روزهای بد بیماری «جلجتا، جای جمجمه‌ها» خواند و از ۲۵۹ مرگ در ۷۶ خانواده آسیب‌دیده یاد کرد. سپس نوشت که خانه‌های جداگانه بیماران چند هفته بود خالی مانده بود. در همان نامه، از کارهای ساده خانه هم گفت. خدمت‌کار خانه سالم مانده بود و به تهیه آذوقه و شست‌وشو می‌رسید. این کارهای روزمره در نامه کشیش، کنار خبر فروکش‌کردن بیماری آمد.^۱

رقم مامپسون در نامه، شمارش او در همان زمان است. در دفتر دفن، بازه‌ای که پژوهش‌گران دنبال کرده‌اند از سپتمبر ۱۶۶۵ تا آغاز نوامبر ۱۶۶۶ امتداد دارد. شمار همه ساکنان هم از روی آن دفتر به دست نمی‌آید. جان و فرانسین کلیفورد برای بازسازی جمعیت، به فهرست‌های مالیاتی و نسخه‌های ثبت کلیسا رجوع کردند. موزیم ایام می‌گوید آنان حدود ۷۰۰ نفر را شناسایی کردند که هنگام رسیدن طاعون در روستا زندگی می‌کردند. برآورد قدیمی‌تر ۳۵۰ نفر بر خوانشی استوار بود که ۷۶ خانواده آسیب‌دیده را کل خانواده‌های روستا می‌گرفت. با کنار هم گذاشتن این اسناد، خانواده‌هایی هم دیده می‌شوند که در فهرست مرگ‌ها نامی از آن‌ها نیامده است.^{۱، ۸، ۹}

منابع محلی می‌گویند اهالی برای حفاظت از همسایه‌ها رفت‌وآمدشان را محدود کردند. این هدف در روایت کلیسا و موزیم روشن است. اندازه اثر تصمیم بر آبادی‌های دیگر به همان دقت تاریخ‌های حک‌شده در رایلی روشن نیست. برای سنجش آن باید دانست در نبود محدودیت، بیماری از کدام راه و به کدام آبادی می‌رسید. آنچه اسناد بهتر نشان می‌دهند، کارهایی است که واقعاً انجام شد. مردم برای تهیه غذا به آبادی‌های دیگر تکیه کردند، برای دعا به دره رفتند و در خانه‌هایی که چندین بار داغ دیدند، کار زنده‌ماندن را ادامه دادند.^{۳، ۵، ۶، ۷، ۹}

در پایان آگست، اهالی ایام در مراسم سالانه یادبود دوباره از کلیسای سنت لارنس تا کاکلت دلف می‌روند. بیرون از مسیر مراسم، گورهای رایلی در شرق روستا و خانه‌های سنگی در امتداد سرک مانده‌اند. برای شناخت آن تابستان می‌توان از کلیسا به سراغ نامه‌های مامپسون رفت و از نامه‌ها به سنگ‌های رایلی برگشت. در نامه، پدری آخرین پاسخ همسرش را برای دو کودک ثبت کرده است. در رایلی، روی چند سنگ نزدیک به هم، نام‌های خانواده دیگری خوانده می‌شود که در همان ماه از هم پاشید.^{۱، ۶، ۷، ۱۰}

منابع و اعتبار عکس‌ها

1. نامه‌های ویلیام مامپسون به فرزندان و نزدیکان، بازنشر در مجموعه آثار آنا سوارد.
2. آرشیف دربی‌شر، نامه مامپسون به جورج سویل.
3. موزیم ایام، اسناد و روایت طاعون روستا.
4. حوزه کلیسایی دربی، روایت محلی آغاز طاعون.
5. پارک ملی پیک دیستریکت، منابع آموزشی درباره ایام.
6. نشنل تراست، ثبت محوطه گورهای رایلی.
7. موزیم ایام، خانواده هنکاک و مراسم یادبود روستا.
8. موزیم ایام، بازسازی جمعیت و فهرست قربانیان.
9. پژوهش طاعون ایام بر پایه دفتر دفن و اسناد جمعیتی.
10. انگلستان تاریخی، ثبت آرامگاه کاترین مامپسون.
11. آرشیف دربی‌شر، وصیت‌نامه ریچارد تالبوت از رایلی.
12. عکس شاخص از دیو پیپ، خانه‌های روستای ایام در سال ۲۰۰۷، ویکی‌مدیا کامنز، واگذارشده به مالکیت عمومی.