شبی که استانیسلاو پتروف خبر حمله موشکی را خطا اعلام کرد

در ساعات نخست ۲۶ سپتامبر ۱۹۸۳، در یک مرکز نظامی شوروی در جنوب‌غرب مسکو، آژیر به صدا درآمد. استانیسلاو پتروف، افسر مسوول شیفت، بعدها به خبرنگار یک نشریه محلی گفت که از پشت یک دیوار شیشه‌ای سالن دستگاه‌ها و صفحه‌های نمایش را می‌دید. او صدای آژیر را از آزمون‌های قبلی می‌شناخت. این بار هشدار در جریان کار عادی مرکز به صدا درآمده بود. روی صفحه به رنگ سرخ خبر آغاز پرتاب دیده می‌شد. دستگاه می‌گفت یک موشک از خاک امریکا پرتاب شده است. اندکی بعد خبر پرتاب دیگری رسید و شمار گزارش‌ها در نهایت به پنج رسید.^{۱، ۲، ۴، ۵}

پتروف در آن شیفت مسوول ارزیابی اطلاعاتی بود که سامانه هشدار دریافت می‌کرد. افسران و سربازان دیگر هم در مرکز کار می‌کردند. بنا بر خاطره پتروف در همان مصاحبه، شماری از کسانی که پشت دستگاه‌ها بودند با دیدن هشدار غافل‌گیر شدند. او از افرادش خواست بخش‌های مختلف مرکز را بررسی کنند و وضعیت دستگاه‌ها را گزارش دهند. گزارش‌ها نشان می‌داد که دستگاه‌ها از نظر کارکرد عادی مشکلی را نشان نمی‌دهند. هنوز روشن نبود چیزی که سامانه روی صفحه نشان داده بود، در آسمان هم رخ داده است یا خیر.^{۱، ۲}

هفته‌هایی که پیش از آژیر گذشت

پتروف در ۱۹۳۹ در ولادی‌وستوک به دنیا آمده بود و تا آن شب در نیروهای دفاع هوایی شوروی به رتبه دگروال دوم رسیده بود. او به خبرنگار اوکا اینفو گفت نخستین بار در تابستان ۱۹۷۲ به محل خدمتش در کورلیوو رفت. برای پیدا کردن راه، از پولیس محل کمک گرفت. در آن سال‌ها نام و کار مرکز در میان مردم محل چندان شناخته‌شده نبود. به گفته پتروف، همسرش در خانه کتاب‌هایی درباره حرکت اجرام آسمانی و مسیر پرتابه‌ها می‌دید و از جزئیات کارش خبر نداشت. بیش از یک دهه پس از ورود او به آن محل، سامانه‌ای که در مرکز دنبال می‌شد، هشدار سپتامبر را صادر کرد.^{۱، ۲، ۳}

رابطه مسکو و واشنگتن در همان ماه پرتنش بود. در آغاز سپتامبر، نیروهای شوروی پرواز ۰۰۷ خطوط هوایی کوریای جنوبی را پس از ورود به حریم هوایی شوروی سرنگون کرده بودند. ۲۶۹ مسافر و خدمه جان باختند. موضوع استقرار موشک‌های جدید ناتو در اروپای غربی هم بر اختلاف‌ها افزوده بود. اسناد دیپلوماتیک منتشرشده امریکا نشان می‌دهد که نگرانی درباره حمله غافل‌گیرکننده در خزان آن سال در تحلیل‌های بعدی مقام‌های هر دو طرف جای مهمی پیدا کرد. برای پتروف، هشدار سپتامبر در همین فضای بی‌اعتمادی رسید.^{۲، ۳، ۵، ۶}

مقام‌های امریکایی نیز در بازخوانی اسناد آن دوره میان هشدار سپتامبر و رویداد دیگری در نوامبر فرق می‌گذارند. در نوامبر، ناتو تمرین سالانه‌ای به نام ایبل آرچر برگزار کرد. بررسی بعدی دستگاه اطلاعاتی امریکا نشان داد که برخی مقام‌های شوروی آن تمرین را با نگرانی دنبال کرده بودند و احتمال می‌دادند پوششی برای حمله باشد. تحلیل‌های همان روزها در واشنگتن، وسعت نگرانی طرف مقابل را به تمامی نشان نمی‌داد. رویداد نوامبر پس از شیفت پتروف رخ داد و جدا از آن بود. اسناد آن نشان می‌دهد که در ماه‌های بعد هم تعبیر رفتار طرف مقابل بخشی از خطر رویارویی را می‌ساخت.^۶

مرکزی که او در آن کار می‌کرد سرپوخوف-۱۵ نام داشت. سامانه ماهواره‌ای هشدار زودهنگام آن «اوکو» خوانده می‌شد. وظیفه سامانه این بود که نشانه پرتاب را از دور تشخیص دهد و به مرکز خبر دهد. اطلاعات مرکز می‌توانست به مقام‌های بالاتر برسد و بر تصمیم نظامی آنان اثر بگذارد. پتروف از کسانی بود که باید میان علامتی که از دستگاه رسیده بود و ارزیابی نظامی آن فرق می‌گذاشت. سابقه کار مهندسی‌اش هم بخشی از شناخت او از همان سامانه بود.^{۱، ۲، ۳}

خبر پرتاب به چه معنا بود؟

در روایت پتروف، شمار اندک موشک‌هایی که دستگاه نشان داد، یکی از دلایل تردیدش بود. او از خود پرسید اگر امریکا جنگی را آغاز کرده، چرا تنها چند موشک از یک محل دیده می‌شود. این پرسش از تصوری می‌آمد که او از حمله گسترده داشت. دلیل دیگرش به خود سامانه مربوط بود. پتروف می‌دانست دستگاه علامتی را تفسیر می‌کند و امکان دارد آن تفسیر غلط باشد. این دو ملاحظه به او اطمینان کامل نمی‌دادند. پژوهش چتم هاوس به یادآوری او اشاره می‌کند که در آن لحظات، احتمال درست یا غلط بودن هشدار را تقریباً برابر می‌دید.^{۱، ۲، ۵}

تیم شیفت در پی شواهد مستقل بود. بنا بر بررسی چتم هاوس، در آن مرحله رادارها خبر پرتاب را تایید نکرده بودند و وضع هوا تایید بصری را دشوار کرده بود. این اختلاف میان داده‌ها به خودی خود ثابت نمی‌کرد گزارش غلط است. سامانه هشدار قرار بود علامت را زودتر از زمانی بدهد که دستگاه‌های دیگر بتوانند چیزی ببینند. افسر شیفت باید با اطلاعات ناتمام نظر می‌داد. پتروف در مصاحبه محلی، فشار آن لحظه را چنین به یاد آورد و گفت «چوکی راحت من به تابه داغ تبدیل شده بود.»^{۱، ۲}

پتروف برای خبرنگار محلی توضیح داد که در چند دقیقه نمی‌توانست همه احتمال‌ها را به دقت بررسی کند. او پس از بازنشستگی هم وقتی دلایل تصمیمش را شرح می‌داد، از تجربه و شم نظامی در کنار شناخت دستگاه حرف می‌زد. پژوهش چتم هاوس یادآور می‌شود که او از پیش با محدودیت‌های سامانه تازه آشنا بود. چند مورد از خرابی ماهواره‌های برنامه پیش از آن شب رخ داده بود. در نتیجه نشانه‌ای که برای یک نفر می‌توانست فقط هشداری با درجه بالای اطمینان باشد، برای مهندسی که سابقه دستگاه را می‌شناخت، پرسش تازه‌ای درباره اعتبار داده به میان می‌آورد.^{۱، ۲}

او نتیجه ارزیابی‌اش را به شکل هشدار نادرست گزارش کرد. این تصمیم در اتاقی گرفته شد که گزارش پرتاب در آن به سرعت بالا می‌رفت و فرصتی برای بررسی طولانی نبود. پس از گزارش او هنوز لازم بود معلوم شود که موشکی در مسیر است یا نه. زمان گذشت و حمله‌ای رخ نداد. آنچه از آن شب ثبت شده، تصمیم پتروف را در ارزیابی هشدار نشان می‌دهد. روایت‌های منتشرشده درباره این که علامت اولیه پیش از ارزیابی او تا کدام سطح فرماندهی رسیده بود، تفاوت دارند. چتم هاوس می‌گوید احتمال دارد برخی اطلاعات پیش از پایان ارزیابی او به طور خودکار به مقام‌های بالاتر رسیده باشد.^{۲، ۳، ۵}

پتروف به عنوان افسر شیفت صلاحیت تصمیم درباره حمله متقابل را نداشت. فرماندهی می‌توانست با توجه به گزارش او و داده‌های دیگر درباره قدم بعدی تصمیم بگیرد. اسناد علنی روشن نمی‌کنند که اگر پتروف هشدار را حمله واقعی می‌خواند، مقام‌های شوروی دقیقاً چه می‌کردند. در بررسی چتم هاوس، انتظار برای شواهد بیشتر نیز در بحث رویه شوروی مطرح شده است. تصمیم پتروف احتمال آن را کم کرد که هشدار یک دستگاه به عنوان خبر قطعی حمله وارد این روند شود.^{۲، ۵}

نوری که به جای موشک دیده شد

بررسی بعدی منشأ هشدار را در بازتاب نور آفتاب از ابرها یافت. سامانه ماهواره‌ای در شرایط آن شب بازتاب را به عنوان علامت پرتاب خوانده بود. روی صفحه هیچ نشانی نبود که به افسر شیفت بگوید علت روشن شدن هشدار نور است. این توضیح پس از بررسی حادثه به دست آمد. در اتاق فرمان، تفاوت میان بازتاب نور و پرتاب موشک برای کسانی که با یک علامت یکسان روبه‌رو بودند، باید از راه شواهد دیگری معلوم می‌شد.^{۲، ۵}

در سال‌های بعد، مصاحبه‌های پتروف نشان داد که ارزیابی اشتباه دستگاه برای او پایان موضوع نبود. مقام‌های شوروی درباره کار شیفت تحقیق کردند. به روایت واشنگتن‌پست، او گفت در جریان بررسی احساس می‌کرد که برخی می‌خواهند تقصیر را به گردن او بیندازند. اداره پارک‌های ملی امریکا، در زندگی‌نامه‌ای که برای ثبت بازدیدش از یک مرکز پیشین موشکی نشر کرده، می‌گوید او پس از آن جابه‌جا شد و پیش از موعد بازنشسته شد. روایت پتروف از واکنش مقام‌ها در مصاحبه‌های گوناگون جزئیات متفاوتی دارد. اتفاق آن شب در زمان خدمتش به شکل علنی اعلام نشد.^{۲، ۳، ۵، ۷}

از فریازینو تا درسدن

در دهه ۱۹۹۰، پس از فروپاشی شوروی، یک فرمانده پیشین دفاع هوایی به حادثه اشاره کرد و خبرنگاران سراغ پتروف رفتند. به گفته خودش، نخستین گزارش‌ها کوتاه بود و بعد رسانه‌های روسی و خارجی برای گفت‌وگو به او مراجعه کردند. پتروف سال‌ها در فریازینو، نزدیک مسکو، زندگی کرد. خبرنگار اوکا اینفو در ۲۰۰۶ برای مصاحبه به همان شهر رفت. او در آن گفت‌وگو از سال‌های کار در کورلیوو، محرمانه بودن ماموریت و فشار آن شب حرف زد. بیش از دو دهه گذشته بود و مردم درباره موضوعی سوال می‌کردند که زمانی توضیح دادنش حتی در خانه ممکن نبود.^{۱، ۲، ۳، ۷}

در می ۲۰۰۷، پتروف به امریکا رفت و دو روز از محل تاریخی موشک‌های مینوت‌من در داکوتای جنوبی بازدید کرد. اداره پارک‌های ملی امریکا عکسی از او در کنار کریس ویلکینسون، کارمند پارک، در برابر ساختمان دلتا ۰۱ نگه داشته است. بنا بر روایت اداره پارک‌ها، پتروف گفت زمانی تصور نمی‌کرد بتواند از یکی از مراکز حفاظت‌شده طرف مقابل دیدن کند. در ۱۷ فبروری ۲۰۱۳ در تالار سمپراوپر درسدن جایزه‌ای دریافت کرد. عکس آن مراسم او را سه دهه بعد از شیفت سپتامبر در برابر دوربین نشان می‌دهد.^{۳، ۸}

پس از آن که داستان در بیرون از روسیه شناخته شد، در عنوان فیلمی درباره او و در معرفی جایزه درسدن، عبارتی به کار رفت که او را نجات‌دهنده جهان می‌خواند. پتروف در مصاحبه اوکا اینفو این تعبیر را برای خودش به کار نبرد. گفت خودش را قهرمان نمی‌داند و در زمان و جای مناسب قرار گرفته بود. برگزارکنندگان جایزه نام او را در کنار کسانی ثبت کردند که به خاطر سهمشان در صلح و تفاهم میان مردم از آنان تقدیر شده است.^{۱، ۸}

پتروف در ۱۹ می ۲۰۱۷ در فریازینو درگذشت. شرح آن شیفت امروز بیشتر از گفت‌وگوهای بعدی او و بازسازی پژوهشگران به دست می‌آید. حرف‌هایش درباره صدای آژیر، صفحه سرخ و گزارش همکاران از داخل اتاق می‌آید. بررسی بعدی از منشأ نوری خبر می‌دهد که سامانه نتوانسته بود درست تشخیص دهد. در زمانی که این دو بخش هنوز برای حاضران در اتاق به هم وصل نشده بودند، پتروف باید به مقام‌های بالاتر می‌گفت چه چیزی را می‌توان از داده‌های موجود نتیجه گرفت.^{۱، ۲، ۳، ۵}

منابع و اعتبار عکس‌ها

1. مصاحبه مستقیم اوکا اینفو با پتروف در فریازینو، انجام‌شده در سپتامبر ۲۰۰۶.
2. چتم هاوس، پژوهش درباره تصمیم‌گیری در هشدار سپتامبر ۱۹۸۳.
3. اداره پارک‌های ملی امریکا، زندگی‌نامه و بازدید پتروف از داکوتای جنوبی.
4. آغاز مصاحبه بی‌بی‌سی با پتروف و پیوند به متن اصلی.
5. واشنگتن‌پست، بازخوانی مصاحبه دیوید هافمن با پتروف در ۱۹۹۹.
6. مجموعه اسناد روابط خارجی امریکا، زمینه تنش‌های خزان ۱۹۸۳.
7. سوورشِنو سکرتنو، گزارش و گفت‌وگوی سالگرد با پتروف.
8. برگزارکنندگان جایزه صلح درسدن، فهرست برندگان.
9. پتروف در مراسم جایزه درسدن، ۱۷ فبروری ۲۰۱۳. عکس Z thomas، برش و ویرایش Hic et nunc، ویکی‌مدیا کامنز، مجوز CC BY-SA 3.0.