زندانی شماره ۴۸۵۹، ویتولد پیلتسکی و گزارش‌هایی که از آشویتس بیرون رسید

در عکس ثبت زندانی، یک مرد را از سه زاویه می‌بینیم. اداره اردوگاه آشویتس او را با شماره ۴۸۵۹ و نام توماش سرافینسکی ثبت کرده بود. این نام روی اسناد اردوگاه ماند، اما مردی که در عکس می‌بینیم ویتولد پیلتسکی، افسر پولندی، بود. او در ۲۲ سپتامبر ۱۹۴۰، با گروهی از بازداشت‌شدگان وارسا به آشویتس رسید. کسانی که او را ثبت کردند، نمی‌دانستند که پیلتسکی به خواست خودش وارد جمع کسانی شده بود که نیروهای اشغالگر آلمان در وارسا می‌گرفتند. او ماموریت داشت بفهمد پشت سیم‌های خاردار چه می‌گذرد و خبر را به بیرون برساند.^{۱، ۲، ۴، ۵}

نزدیک به سه سال بعد، نام توماش سرافینسکی در سند دیگری هم پیدا شد. این بار آلمانی‌ها مردی با همین نام را بازداشت کردند و به او گفتند که از آشویتس فرار کرده است. او واقعاً توماش سرافینسکی نام داشت، اما زندانی شماره ۴۸۵۹ نبود. موزیم آشویتس-بیرکناو می‌گوید که این مرد را در بوخنیا و کراکوف زندانی و شکنجه کردند. همسرش لودمیوا به گشتاپوی کراکوف مراجعه کرد و نشان داد که اشتباهی رخ داده است. سرافینسکی پس از سه هفته آزاد شد. تا آن زمان، مردی که با نام او در آشویتس ثبت شده بود، گزارشش را نوشته و به فرماندهی مقاومت پولند سپرده بود.^{۱، ۲}

پیش از شماره ۴۸۵۹

پیلتسکی در ۱۹۰۱ به دنیا آمد. پیش از جنگ دوم جهانی در جنگ پولند و بلشویک‌ها خدمت کرده بود. در سپتامبر ۱۹۳۹، هنگامی که آلمان به پولند حمله کرد، او بار دیگر در اردوی پولند جنگید. پس از شکست نظامی پولند، به مقاومت زیرزمینی پیوست. وارسا زیر اشغال آلمان بود و بازداشت‌های جمعی در شهر راهی برای انتقال مردم به زندان‌ها و اردوگاه‌ها شده بود. در سپتامبر ۱۹۴۰، پیلتسکی در جریان یکی از این بازداشت‌ها خود را در معرض دستگیری قرار داد. انستیتوت یادبود ملی پولند هدف ماموریت او را گردآوری اطلاعات و سازمان‌دهی مقاومت در اردوگاه می‌داند.^{۲، ۴، ۵}

کارت هویتی که نام سرافینسکی را داشت، به روایت موزیم، در خانه داکتر هلنا پاولوفسکا در وارسا به دست پیلتسکی افتاد. سرافینسکی، افسر احتیاط اردوی پولند، پس از سقوط شهر مدتی در همان خانه مانده بود. دو مرد آن هنگام یکدیگر را ندیده بودند. پس از فرار از اردوگاه، پیلتسکی در بوخنیا سراغ مسوول اردوی میهنی را گرفت. او را نزد معاون یکی از پایگاه‌های مقاومت در نووی ویشنیتس فرستادند. آن معاون همان سرافینسکی بود. پیلتسکی بیش از سه ماه در خانه او پناه یافت و همان‌جا نسخه نخست گزارش پس از فرارش را نوشت.^۱

آشویتس در آن هنگام تازه چند ماه بود که به عنوان اردوگاه برپا شده بود. در مرحله نخست، بسیاری از کسانی که آلمانی‌ها به آن‌جا منتقل می‌کردند، زندانیان پولندی بودند. در سال‌های بعد مجموعه اردوگاه گسترش یافت. بیرکناو به یکی از مراکز اصلی کشتار یهودیان اروپا بدل شد. پیلتسکی در دوره‌ای زندانی بود که این تغییر در حال رخ دادن بود. نوشته‌ای که پس از فرار تهیه کرد، از قتل زندانیان پولندی، اسیران جنگی شوروی و یهودیان و همچنین از برپایی بخش مخصوص زندانیان روما خبر می‌داد. این گروه‌ها در تاریخ اردوگاه جایگاه و سرگذشت‌های متفاوتی دارند.^{۲، ۸}

گزارشی که پیش از فرار بیرون رفت

شماره اردوگاه تنها شناسه پیلتسکی در دستگاه اداری اس‌اس بود. در میان زندانیان، او با کسانی کار می‌کرد که می‌خواستند خبرهای اردوگاه را ثبت کنند و برای کمک به یکدیگر ارتباط داشته باشند. موزیم آشویتس پیلتسکی را از بنیان‌گذاران مقاومت نظامی زندانیان در آن‌جا معرفی می‌کند. بخشی از ماموریت او به جمع‌آوری اطلاعات مربوط بود. هر زندانی تنها بخشی از آنچه را در بخش‌های مختلف اردوگاه می‌گذشت می‌دید. اطلاعاتی که از افراد دیگر می‌رسید، برای توضیح وضع اردوگاه اهمیت داشت.^{۱، ۲، ۳}

برای رسیدن خبر به بیرون، لازم نبود پیلتسکی خودش آزاد شده باشد. موزیم آشویتس گزارشی را ثبت کرده است که در اپریل ۱۹۴۲، استفان بیلتسکی از او به فرماندهی اردوی میهنی پولند رساند. یک ماه بعد، گوستاو یاستر، زندانی فراری، گزارش دیگری را از اردوگاه بیرون برد. در نوامبر همان سال، کازیمیرش هائون پس از فرار به مسوولان حزب سوسیالیست پولند در کراکوف درباره اردوگاه گزارش داد. موزیم می‌گوید چند نوشته نشریه زیرزمینی «آزادی» احتمالاً بر اطلاعات او استوار بود. مسیر رسیدن خبرها به گروه‌های مقاومت از روایت یک نفر وسیع‌تر بود.^۳

این گزارش‌ها در زمان اشغال مخاطبان متفاوت داشتند. نوشته‌ای که به فرماندهی زیرزمینی می‌رسید برای خوانندگانی تهیه می‌شد که باید درباره وضعیت اردوگاه و امکانات کمک تصمیم می‌گرفتند. بسیاری از گزارش‌های زندانیان فراری در زمان جنگ به صورت عمومی چاپ نشد. در مواردی دیگر، خبر از مسیر سوئیس به دیپلومات‌ها و نمایندگان سازمان‌های یهودی رسید. تفاوت این مسیرها برای خواندن اسناد مهم است. تاریخ نگارش یک گزارش، تاریخ رسیدن آن به یک سازمان و تاریخ نشر عمومی آن می‌توانست سه زمان متفاوت باشد.^۳

سه زندانی و سه گزارش

پیلتسکی در شب ۲۶ به ۲۷ اپریل ۱۹۴۳ با یان ردزی و ادوارد چیشلسکی از آشویتس فرار کرد. بنا بر گزارش موزیم، خطر لو رفتن هویت و فعالیت او جدی شده بود. هر سه نفر پس از رسیدن به بیرون جداگانه شرحی از آنچه دیده بودند نوشتند. نوشته‌هایشان به فرماندهی اردوی میهنی رسید. پیلتسکی در جون ۱۹۴۳، زمانی که در پناهگاه به سر می‌برد، تجربه زندان، کار گروه مقاومت و خبرهای مربوط به کشتار در اردوگاه را در گزارشش آورد.^{۱، ۲، ۳}

در نووی ویشنیتس، شهری که پیلتسکی پس از فرار در آن پناه گرفت، سند دیگری هم از تابستان ۱۹۴۳ باقی ماند. موزیم آشویتس تصویری را در مجموعه خود دارد که پیلتسکی را در کنار توماش سرافینسکی، صاحب اصلی نامی که او در اردوگاه به کار برده بود، نشان می‌دهد. خود سرافینسکی از اعضای مقاومت بود. به این ترتیب، نام روی پرونده اردوگاه با نام مردی که در تصویر تابستان ۱۹۴۳ دیده می‌شود، یکی است، اما دو سند به دو نفر مربوط است. گزارش پیلتسکی نیز به خواننده امکان می‌دهد زندانی شماره ۴۸۵۹ را با نام واقعی‌اش دنبال کند.^۱

یان استاشینیویچ تصویر آن دو نفر را روی یک ورق کشید. پشت ورق، هر دو امضا کرده‌اند. پیلتسکی نام کوچک خودش را با نامی که در اردوگاه داشت یک‌جا آورده و تاریخ بازداشت و فرار را هم نوشته است. ماریا دومانسکا، دختر سرافینسکی، هنگام سپردن تصویر به موزیم گفت «هفتادوشش سال در خانه ما بود.» خانواده تصویر را در همان جایی نگه داشته بود که دو مرد با یکدیگر آشنا شده بودند. این سند در مجموعه موزیم در کنار اسناد اداره اردوگاه امکان خواندن سرگذشت هر دو نفر را فراهم می‌کند.^۱

پیلتسکی بعد از فرار پیشنهاد کرد که مقاومت پولند برای آزاد کردن زندانیان دست به حمله بزند. فرماندهی اردوی میهنی این طرح را نپذیرفت. اسناد موزیم میان این پیشنهاد و کار خبررسانی فرق می‌گذارند. گزارش‌ها به فرماندهی رسیدند و اردوگاه همچنان برقرار ماند. در سال ۱۹۴۴، گزارش رودولف وربا و آلفرد وتسلر، دو زندانی یهودی که از آشویتس گریختند، از مسیر شورای یهودیان اسلواک به بیرون رسید. نوشته آنان و گزارش فراریان دیگر در همان سال در کشورهای مختلف نشر شد. این اسناد متعلق به افراد و زمان‌های جداگانه‌اند و در کنار هم نشان می‌دهند آگاهی از کشتار چگونه از شهادت‌های متعدد شکل گرفت.^{۲، ۳}

بازگشت به وارسا

در ۱۹۴۴، بیش از یک سال پس از فرار، پیلتسکی در قیام وارسا علیه اشغال آلمان جنگید. پس از شکست قیام، آلمانی‌ها او را به اسارت گرفتند و به اردوگاه‌های اسیران جنگی فرستادند. در پایان جنگ نیروهای امریکایی او را از اسارت آزاد کردند. پیلتسکی به ایتالیا رفت و به سپاه دوم پولند پیوست. آن سپاه زیر فرمان ولادیسواف آندرس بود و با دولت پولند در تبعید ارتباط داشت. پیلتسکی به دستور آندرس در خزان ۱۹۴۵ دوباره به پولند برگشت.^{۲، ۵}

این بار کشور زیر اشغال نازی‌ها نبود. حکومت کمونیستی در حال تثبیت قدرت خود بود و نیروهای وفادار به دولت در تبعید در ساختار تازه جایی نداشتند. پیلتسکی برای سپاه دوم درباره وضع کشور اطلاعات گردآوری می‌کرد. ماموران حکومت در ۸ می ۱۹۴۷ او را گرفتند. پرونده‌های انستیتوت یادبود ملی پولند نام او را در فهرست کسانی ثبت کرده‌اند که نهاد امنیتی حکومت درباره آنان تحقیق می‌کرد. پیلتسکی را در زندان موکوتوف وارسا نگه داشتند و در جریان بازجویی شکنجه کردند.^{۵، ۶، ۷}

«حکم اجرا شد»

دادگاه نظامی در مارچ ۱۹۴۸ پیلتسکی را در پرونده‌ای با اتهام جاسوسی به مرگ محکوم کرد. زندگی‌نامه آرشیوی او نشان می‌دهد که کوشش‌هایی برای یادآوری نقش او در آشویتس به مقام‌های وقت صورت گرفت. یوزف تسیرانکیویچ، نخست‌وزیر و از زندانیان پیشین آشویتس، در نامه‌ای به رییس دادگاه خواست که فعالیت پیلتسکی در اردوگاه در تصمیم دادگاه به حساب نیاید. اسناد پرونده به این ترتیب نشان می‌دهند که نقش او در آشویتس مطرح شده بود و حکم مرگ با وجود آن صادر شد.^{۵، ۶، ۷}

محاکمه در ۳ مارچ آغاز شد. جلسه رسماً علنی بود، اما بنا بر زندگی‌نامه آرشیوی انستیتوت، ورود به تالار با بلیت ویژه ممکن بود و این بلیت‌ها به خانواده و مقام‌های وزارت داده شد. در جلسه پایانی، متهمان اتهام جاسوسی را رد کردند. دادگاه در ۱۵ مارچ برای سه نفر، از جمله پیلتسکی، حکم مرگ داد. دو محکوم دیگر، ماریا شلونگوفسکا و تادئوش پوژانسکی، در نهایت اعدام نشدند. محکومیت آن دو به حبس ابد تبدیل شد.^{۵، ۶}

در ۲۵ می ۱۹۴۸، حکم در زندان موکوتوف اجرا شد. در شرح اسناد رسمی پولند آمده که برگه محکومان و پرونده قضایی این رخداد را با عبارت کوتاه «حکم اجرا شد» ثبت کرده‌اند. محل دفن او به خانواده‌اش اعلام نشد. انستیتوت یادبود ملی پولند محل دفن را نامعلوم می‌داند و بخشی از قبرستان نظامی وارسا را به عنوان محل احتمالی یاد می‌کند. در سپتامبر ۱۹۹۰، دیوان عالی پولند پیلتسکی و همراهان پرونده‌اش را تبرئه کرد.^{۵، ۶، ۷}

در اسناد آشویتس، او هنوز همان شماره ۴۸۵۹ را دارد. در پرونده وارسا، نام خودش آمده است. در میان این دو سند، گزارش‌هایی مانده‌اند که بعضی پیش از فرار و بعضی پس از آن به بیرون رسیدند. وقتی عکس ثبت زندانی را در کنار گزارش جون ۱۹۴۳ می‌گذاریم، در اولی می‌بینیم اداره اردوگاه چه چیزی را درباره او ثبت کرد و در دومی می‌خوانیم او درباره کسانی که در همان اردوگاه زندانی و کشته شدند، چه چیزهایی را توانست ثبت کند.^{۱، ۲، ۳}

منابع و اعتبار عکس‌ها

1. موزیم آشویتس-بیرکناو، عکس ثبت زندانی و تصویر پیلتسکی پس از فرار.
2. موزیم آشویتس-بیرکناو، گزارش ۱۹۴۳ و سرگذشت پیلتسکی.
3. موزیم آشویتس-بیرکناو، گزارش‌های فراریان و گردش اسناد.
4. انستیتوت یادبود ملی پولند، زندگی و مجموعه اسناد پیلتسکی.
5. انستیتوت یادبود ملی پولند، بازگشت از ایتالیا، محاکمه و اعاده حیثیت.
6. زندگی‌نامه آرشیوی، تحقیقات و محاکمه ۱۹۴۷ تا ۱۹۴۸.
7. فهرست رسمی اسناد تحقیق، محاکمه و اجرای حکم.
8. موزیم آشویتس-بیرکناو، آشویتس و هولوکاست.
9. عکس ثبت زندانی شماره ۴۸۵۹ در آشویتس. عکاس ناشناس، موزیم آشویتس-بیرکناو، ویکی‌مدیا کامنز، مالکیت عمومی.