تتسو ناکامورا چگونه آب دریای کنر را به دشت گمبیری رساند؟
بخش‌های این نوشته
در سال ۲۰۰۰، خانواده‌هایی که در اطراف کلینیک دره نور ننگرهار زندگی می‌کردند، با شدت گرفتن خشک‌سالی از قریه‌هایشان می‌رفتند. تتسو ناکامورا، داکتر جاپانی، سال‌ها بعد در سخنرانی‌ای درباره کارش در افغانستان از کودکانی یاد کرد که به دلیل نوشیدن آب آلوده بیمار شده بودند. به یاد داشت که شماری از آنان در آغوش مادرانشان در اتاق انتظار جان داده بودند. ناکامورا و همکارانش در جولای همان سال با باشندگانی که در قریه‌ها مانده بودند، کندن چاه برای آب آشامیدنی را آغاز کردند. ۱
او نه سال پیش از آن، نخستین کلینیک گروهش را در دره نور باز کرده بود. خانواده‌ها برای درمان به آن‌جا می‌آمدند و داکتران و کارکنان صحی بیمار را معاینه می‌کردند و دوا می‌دادند. خشک‌سالی نیاز دیگری را به اتاق انتظار آورد. کودکی که از آب آلوده بیمار شده بود، پس از درمان به خانه‌ای برمی‌گشت که تهیه آب پاک در آن دشوار بود. از همین تجربه، کار ناکامورا در شرق افغانستان از معاینه و درمان به کندن چاه، بازسازی کاریز و آوردن آب دریا به زمین‌های زراعتی رسید. ۱، ۲
داکتری که کارش را در پیشاور آغاز کرد
ناکامورا در سال ۱۹۴۶ در ولایت فوکوئوکای جاپان به دنیا آمد. پس از کار در مراکز درمانی جاپان، در ۱۹۸۴ به پیشاور رفت. در شفاخانه میشن پیشاور در بخشی کار می‌کرد که بیماران مبتلا به جذام را درمان می‌کرد. این بیماری که به نام بیماری هانسن نیز شناخته می‌شود، نقطه آغاز کار او در پاکستان بود. ناکامورا به آبادی‌های دور از شهر رفت و با بیمارانی روبه‌رو شد که به خدمات صحی دسترسی کمی داشتند. گروه او سپس برای درمان مهاجران افغان نیز کار را گسترش داد. ۲، ۳، ۴
در دسمبر ۱۹۹۱، گروه در دره نور ننگرهار کلینیک باز کرد. به گزارش پیشاورکای، هنگامی که دو سال بعد ملاریای شدید در اطراف دره نور شیوع یافت، ناکامورا از حامیان در جاپان خواست برای خرید دوا کمک کنند. پیشاورکای می‌گوید گروه با پول گردآوری‌شده دوا تهیه کرد و بیش از بیست هزار بیمار را درمان کرد. این رقم را خود نهاد در تاریخچه فعالیتش آورده است. برای کلینیکی در یک منطقه کوهستانی، آماده‌کردن دوا در زمان شیوع بیماری بخشی از کاری بود که از راه ارتباط پیشاور، ننگرهار و جاپان پیش می‌رفت. ۲، ۴
گروه در ۱۹۹۸ یک شفاخانه هفتاد بستری را در پیشاور به عنوان پایگاه برنامه‌های صحی‌اش گشود. ناکامورا در سخنرانی سال ۲۰۰۶ توضیح داد که در آن مرحله پس از سال‌ها کار، همکارانش می‌دانستند نیاز به خدمات درمانی در دو سوی مرز به زودی پایان نمی‌یابد. شفاخانه جایی برای درمان در پیشاور بود و به گروه امکان می‌داد کار کلینیک‌های دیگر را نیز از همان‌جا پشتیبانی کند. کلینیک دره نور، که سال‌ها پیش از گشایش این شفاخانه کارش را شروع کرده بود، تجربه‌ای از کار در سوی افغانستان در اختیار آنان گذاشته بود. ۱، ۴
چاه آب آشامیدنی و زمینی که خشک مانده بود
ناکامورا در گزارش کارش از روزهایی گفت که مردم برای آوردن آب چند کیلومتر راه می‌رفتند و گاهی بخش بزرگی از روز را به همین کار می‌گذراندند. شماری از خانواده‌ها برای گذران زندگی مواشی خود را می‌فروختند. در اطراف کلینیک، رفتن مردم از قریه‌ها از نشانه‌هایی بود که او از شدت خشک‌سالی به یاد داشت. در آن وضع، گروه درمانی با باشندگان محل به سراغ نخستین نیاز رفت. چاه‌ها برای آب آشامیدنی کنده شدند و گروه سپس سراغ آبی رفت که برای کشت لازم بود. ۱، ۲
در گزارش پیشاورکای، در کنار چاه‌های آب آشامیدنی، از سیزده چاه آبیاری و بازسازی سی‌وهشت کاریز نام برده شده است. کاریز راهی برای رساندن آب زیرزمینی به زمین‌های کشت بود که مردم افغانستان از پیش می‌شناختند. ناکامورا در سخنرانی‌اش از سبزشدن زمین‌های اطراف شماری از چاه‌ها و کاریزهای بازسازی‌شده گفت. برای گروهی که کار را با درمان بیماران آغاز کرده بود، دیدن دوباره کشت در اطراف یک منبع آب نشان می‌داد که بخشی از کار باید بیرون از کلینیک انجام شود. ۱، ۲
در ۲۰۰۱، جنگ و خشک‌سالی مردم دیگری را نیز از خانه‌هایشان بیرون کرد. گروه ناکامورا از راه برنامه‌ای به نام «صندوق زندگی افغانستان» گندم و روغن به خانواده‌های بی‌جا شده رساند. در ۲۰۰۲، پیشاورکای برنامه بازسازی زمین‌های زراعتی را طرح کرد. توزیع خوراک و آبیاری به دو نیاز در دو زمان متفاوت پاسخ می‌دادند. خانواده‌ای که خوراک نداشت همان روز به کمک نیاز داشت. بازگرداندن آب به زمین به کار چندساله نیاز داشت و امکان می‌داد خانواده در فصل‌های بعد دوباره کشت کند. ۲، ۵
آب را از دریای کنر به گمبیری رساندند
ساخت کانال مروارید در مارچ ۲۰۰۳ آغاز شد. قرار بود آب از دریای کنر گرفته شود و به زمین‌هایی برسد که تا دشت گمبیری امتداد داشتند. گروه، آب‌گیر، مسیر کانال و حوضچه‌های تنظیم آب را در چند مرحله ساخت. ناکامورا در شرحی از میانه کار، به تغییر حجم و سرعت آب دریا اشاره کرد. کانال باید در فصل کم‌آبی بتواند آب بگیرد و در فصل پرآبی در برابر جریان تند آسیب کمتری ببیند. طراحی و نگهداری آب‌گیر بخش مهمی از پروژه شد. ۲، ۵، ۶
ناکامورا می‌خواست کسانی که از کانال آب می‌گیرند، توان رسیدگی به آن را هم داشته باشند. در سخنرانی سال ۲۰۰۶ گفت گروهش شیوه‌های محلی افغانستان را با بعضی روش‌های قدیمی آبیاری جاپان به کار برد. برای حفاظت کناره‌های کانال از قفسه‌های سنگ و نهال بید استفاده شد. او توضیح داد که با گذشت زمان، ریشه بیدها به نگه‌داشتن کناره‌ها کمک می‌کند. مواد و روش نگهداری به اندازه مسیر کانال برای او اهمیت داشت، چون رسیدگی به آب‌گیر باید پس از پایان ساخت هم در محل ادامه پیدا می‌کرد. ۱، ۶
پیشاورکای زمان گشایش کانال مروارید را مارچ ۲۰۱۰ و طول آن را حدود بیست‌وپنج کیلومتر ثبت کرده است. در شرح همان نهاد، این کانال برای آبیاری حدود سه هزار هکتار زمین ساخته شد. از تابستان همان سال، آب‌گیر با سیلاب‌های شدید روبه‌رو شد و گروه در بخش‌هایی حفاظت کناره‌ها را تقویت کرد. در این تجربه، روزی که آب برای نخستین بار در کانال راه افتاد آغاز مرحله دیگری هم بود. باید دید مسیر در برابر تغییر آب در فصل‌های بعد چگونه عمل می‌کند و کدام بخش به ترمیم نیاز دارد. ۲، ۶
پروژه‌ای که پس از ناکامورا ادامه یافت
جایزه رامون مگسی‌سی در سال ۲۰۰۳، زمانی به ناکامورا داده شد که کار ساخت کانال تازه آغاز شده بود. بنیاد جایزه در شرح انتخابش بر کار او برای کاهش رنج بیماری، جنگ و دشواری‌های زندگی مهاجران و مردم مناطق کوهستانی در دو سوی مرز افغانستان و پاکستان تاکید کرد. افغانستان در اپریل ۲۰۱۹ به او تابعیت افتخاری داد. در گزارش‌های همان دوره از نام «کاکا مراد» نیز یاد شده است، نامی که شماری از افغان‌ها برای خطاب‌کردن او به کار می‌بردند. ۳، ۷
ناکامورا در چهارم دسمبر ۲۰۱۹ در ننگرهار در پی تیراندازی به موترش جان باخت. پنج افغان که در موتر با او بودند نیز کشته شدند. وزارت خارجه جاپان و گزارش اسوشیتدپرس این رویداد را ثبت کردند. در مراسم انتقال پیکر ناکامورا در میدان هوایی کابل، تابوتش را با بیرق افغانستان پوشاندند. اشرف غنی، رئیس‌جمهور وقت، در مراسم حضور داشت. این مراسم چند ماه پس از دادن تابعیت افتخاری به ناکامورا برگزار شد. ۷، ۸، ۹
آژانس همکاری‌های بین‌المللی جاپان در ۲۰۲۳ از یک برنامه تازه آبیاری در حوزه دریای کنر خبر داد که با سازمان غذا و زراعت ملل متحد، پیشاورکای و گروه همکار در افغانستان پیش می‌رفت. این آژانس در گزارش خود برآورد کرد که تا ۲۰۱۹ مجموعه طرح‌های آبیاری گروه ناکامورا به بهبود معیشت حدود ۶۵۰ هزار نفر کمک کرده بود. این برآورد به مجموعه کارها در حوزه دریا مربوط است. برای کانال مروارید، پیشاورکای رقم جداگانه زمین‌های آبیاری‌شده را ثبت کرده است. ۲، ۱۰
پیش از آن برنامه، آژانس جاپان از ۲۰۱۸ با ناکامورا، پیشاورکای و مسئولان افغان درباره ثبت تجربه آبیاری گفت‌وگو کرده بود. حاصل این کار در ۲۰۲۱ به صورت راهنما به چهار زبان جاپانی، انگلیسی، دری و پشتو نشر شد. در آن، تجربه ساخت و نگهداری آب‌گیرها و راه‌های کنترل سیلاب گردآوری شد. آژانس گفت از راهنما برای طرح و ساخت پروژه‌های بعدی و آموزش کارکنان استفاده می‌کند. در نخستین سال‌های ساخت مروارید، ناکامورا از روشی حرف می‌زد که باید در دسترس کشاورزان محل باشد. نشر راهنما به زبان‌های افغانستان، این تجربه را برای گروه‌های دیگر هم قابل دسترس کرد. ۶، ۱۰
در سخنرانی سال ۲۰۰۶، ناکامورا عکس‌هایی از مسیر کانال در دست ساخت و زمین‌هایی نشان داد که آب به آن‌ها رسیده بود. چند سال پیش از گرفتن آن عکس‌ها، کار از چاه‌هایی آغاز شده بود که باشندگان محل برای آب آشامیدنی می‌کندند. در سال‌های بعد، همان پرسش به زمین‌های دورتر رسید. آب از کجا می‌آید، چگونه به خانه و زمین می‌رسد و چه کسانی پس از پایان ساخت از راه آن مراقبت می‌کنند؟ پاسخ ناکامورا در افغانستان به کار روزانه کسانی وابسته بود که چاه می‌کندند، کانال می‌ساختند و آب را میان زمین‌ها می‌رساندند. ۱، ۶
منابع و اعتبار عکس‌ها
- تتسو ناکامورا، سخنرانی «بیست‌ودو سال در افغانستان»، ۲۰۰۶، پیشاورکای.
- تاریخچه خدمات صحی، پروژه چاه‌ها و کانال مروارید، پیشاورکای.
- پرونده تتسو ناکامورا، بنیاد جایزه رامون مگسی‌سی، ۲۰۰۳.
- پیشاورکای، گزارش پیشینه درمان و گشایش کلینیک دره نور.
- تتسو ناکامورا، گزارش کار و عکس ساخت کانال، دسمبر ۲۰۰۳.
- آژانس همکاری‌های بین‌المللی جاپان، راهنمای پروژه‌های آبیاری گروه ناکامورا.
- گزارش اسوشیتدپرس درباره ناکامورا و تابعیت افتخاری او.
- وزارت خارجه جاپان، گزارش همکاری توسعه‌ای سال ۲۰۱۹ و یادبود ناکامورا.
- گزارش مراسم انتقال پیکر ناکامورا در کابل.
- آژانس همکاری‌های بین‌المللی جاپان، گزارش برنامه آبیاری حوزه کنر، ۳۰ اگست ۲۰۲۳.
- عکس شاخص، تتسو ناکامورا در کابل، ۱۷ نومبر ۲۰۱۶، سفارت جاپان در افغانستان، برش از عکس اصلی، CC BY 4.0.
