جینو استرادا و همکارانش چگونه شفاخانه عنابه را به راه انداختند؟
بخش‌های این نوشته
نظر، از نخستین کارکنان ایمرجنسی در پنجشیر، تاریخ آغاز کار شفاخانه را به یاد داشت. در گفت‌وگویی که این نهاد سال‌ها بعد نشر کرد، از یک ماه آموزش با جینو استرادا گفت و از روزی که کار شروع شد، ۱۵ دسمبر ۱۹۹۹. درگیری نزدیک بود و زخمی‌های زیادی می‌رسیدند. محل شفاخانه در عنابه، در دره پنجشیر، پیش از آن یک مرکز آموزش نظامی بود. در همان محل، گروهی از کارکنان افغان و خارجی برای پذیرش و جراحی زخمی‌ها آماده می‌شدند. ۱، ۲
استرادا، جراح ایتالیایی، پیش از رسیدن به عنابه سال‌ها در شفاخانه‌های چند کشور کار کرده بود. از کار جراحی در بخش پیوند قلب تا درمان زخمی‌های جنگ، مسیرش به جاهایی رسیده بود که رساندن بیمار به اتاق عملیات خود بخشی از دشواری بود. در افغانستان، همکارانش در کنار جراحی باید برای کارهایی راه پیدا می‌کردند که هر روز تکرار می‌شدند. کسی باید شفاخانه را برای پذیرش بیمار آماده می‌کرد، کسی در اتاق عملیات کنار جراح می‌ایستاد و کسی پیگیر دوا و مراقبت پس از جراحی می‌شد. در خاطرات کارکنان، نام استرادا در کنار همین تقسیم کار آمده است. ۱، ۲، ۳
از جراحی پیوند تا شفاخانه جنگ
جینو استرادا در ۱۹۴۸ در سستو سان جووانی، شهری در نزدیکی میلان ایتالیا، به دنیا آمد. طب خواند و جراح شد. بخشی از آموزش و کار او در دهه هشتاد میلادی در امریکا، در دانشگاه‌های استنفورد و پیتسبورگ، در بخش پیوند قلب و قلب و شش گذشت. از ۱۹۸۹ تا ۱۹۹۴ با کمیته بین‌المللی صلیب سرخ به عنوان جراح جنگ کار کرد. در آن دوره در چند کشور، از جمله پاکستان و سومالیا، به درمان مجروحان پرداخت. ۳، ۴
در یکی از بخش‌های کتاب «طوطی‌های سبز»، استرادا از پدری افغان نوشت که در بخش عاجل شفاخانه‌ای در کویته پاکستان کنار پسر شش‌ساله‌اش ایستاده بود. کودک زخمی شده بود. خاطره از نگاه جراحی نوشته شده که کودک و پدرش را در شفاخانه دید. استرادا سال‌ها بعد در سخنرانی دریافت جایزه «رایت لایولی‌هود» هم برای توضیح اثر جنگ بر مردم ملکی به پرونده‌های بیمارانش برگشت. گفت زمانی در کابل پرونده حدود ۱۲۰۰ بیمار را مرور کرده و به برآورد او، کمتر از یک‌دهم آنان احتمالا جنگجو بوده‌اند. این برآورد مربوط به همان پرونده‌هایی بود که او بررسی کرده بود. ۵، ۶
استرادا در ۱۹۹۴ همراه همسرش ترزا سارتی و شماری از دوستان و همکارانش ایمرجنسی را بنا کرد. نخستین گروه به رواندا رفت، در سالی که نسل‌کشی جریان داشت. نهاد تازه برای درمان رایگان آسیب‌دیدگان جنگ و کسانی تشکیل شد که توان پرداخت هزینه خدمات صحی را نداشتند. برای اداره چنین کاری، گروه به همکارانی در محل و پشتوانه‌ای برای تدارکات و تأمین هزینه‌ها نیاز داشت. سارتی در ایتالیا اداره نهاد و شبکه حامیانش را پیش برد و استرادا بخش زیادی از وقتش را در مراکز درمانی بیرون از ایتالیا گذراند. ۳، ۴، ۷
عنابه و نخستین گروه کارکنان
استرادا در ۱۹۹۸ از راه زمینی به شمال افغانستان رسید. مبین، از نخستین کارکنان افغان ایمرجنسی، می‌گوید همان سال با استرادا و همکارانش آشنا شد. گروه برای ساختن مرکز جراحی به عنابه رفت و از مبین خواست به عنوان پرستار به آن‌ها بپیوندد. او پذیرفت. برای مبین، عنابه شروع کاری بود که بعد به شفاخانه کابل و سپس به راه‌اندازی مرکز لشکرگاه رسید. وقتی ایمرجنسی در سال ۲۰۱۹ خاطرات او را نشر کرد، مبین مسئول گروه پرستاران اتاق عملیات در کابل بود. ۲، ۳
مرکز عنابه برای زخمی‌های جنگ آغاز به کار کرد. در سال‌های نخست، بیمارانی که در درگیری‌ها یا بر اثر انفجار ماین آسیب دیده بودند به آن‌جا می‌آمدند. پس از تغییر وضع جنگ در پنجشیر، نیازهای محل تغییر کرد و مرکز به‌تدریج جراحی عمومی، مراقبت از آسیب‌های جسمی، طب داخله و درمان کودکان را نیز دربر گرفت. در جون ۲۰۰۳، بخش ولادی عنابه باز شد. این بخش مراقبت دوران بارداری، زایمان و رسیدگی به نوزادان را برای زنان پنجشیر و ولایت‌های پیرامون فراهم کرد. ۱، ۸
گسترش کار عنابه را می‌شود از تغییر ساختمان‌ها هم دید. به گزارش ایمرجنسی، بخش ولادی نخستین برای شمار زنانی که به آن مراجعه می‌کردند کوچک شد و مرکز بزرگ‌تری ساخته شد. خدمات برای مادران و نوزادان در کنار شبکه مراکز کمک‌های نخستین و مراقبت‌های اولیه پیش رفت. کارمندان این مراکز می‌توانستند زنانی را که به خدمات تخصصی نیاز داشتند به عنابه معرفی کنند. در گزارش بیست‌سالگی بخش ولادی، ایمرجنسی از نقش کارکنان زن در درمان مادران و آموزش نسل بعدی داکتران یاد کرده است. ۸، ۹
در گزارش بیست‌سالگی مرکز ولادی، نهاد عنابه را یکی از محل‌های آموزش تخصصی طب کودکان و بیماری‌های زنان معرفی کرد. برای یک مرکز در دره پنجشیر، این به معنای کار هم‌زمان دو گروه بود. کسانی که برای درمان به آن‌جا می‌آمدند به خدمات نیاز داشتند و داکترانی که دوره تخصص را می‌گذراندند باید زیر نظر همکاران باتجربه کار می‌کردند. بخش ولادی به این ترتیب به همان طرح آموزشی وصل شد که نظر از روزهای نخست شفاخانه جراحی به یاد داشت. ۱، ۹
راهی که به کابل و لشکرگاه رسید
مرکز جراحی کابل در اپریل ۲۰۰۱ و مرکز لشکرگاه در سپتمبر ۲۰۰۴ باز شد. با گسترش درگیری، زخمی‌ها از فاصله‌های دور به شفاخانه می‌آمدند. ایمرجنسی در شماری از ولسوالی‌ها و شهرها مرکز کمک‌های نخستین ساخت و آن‌ها را به شفاخانه‌ها وصل کرد. تیم‌های محلی در نخستین محل مراجعه وضع بیمار را بررسی می‌کردند و در مواردی که درمان بیشتری لازم بود، انتقال او را هماهنگ می‌کردند. در مطالعه‌ای که نهاد درباره بیست سال کارش نشر کرد، بخشی جداگانه به همین انتقال‌ها اختصاص یافته است. ۱، ۱۰
در کابل هم، مرکز جراحی در ساختمانی بنا شد که پیش از جنگ کار دیگری داشت. ایمرجنسی در سال ۲۰۰۰ بازسازی کودکستان پیشین را در مرکز شهر آغاز کرد. به روایت نهاد، ساختمان در حمله راکتی ویران شده بود و پنج کودک در آن رویداد جان باخته بودند. محل در اپریل سال بعد به عنوان مرکز جراحی باز شد و در ۲۰۱۵ برای افزایش ظرفیت گسترش یافت. گزارش نهاد از این دو تغییر، یکی بازسازی ساختمان و دیگری افزودن بسترها، نشان می‌دهد کار ساخت شفاخانه با بازکردن دروازه در نخستین روز تمام نشد. ۱۳
استرادا ماجرای یک بازگشت به کابل را هم در کتاب «بزکشی، سفر به درون جنگ» دنبال کرده است. معرفی کتاب در ایمرجنسی می‌گوید روایت با کشته‌شدن احمدشاه مسعود در سپتمبر ۲۰۰۱ آغاز می‌شود و سفر گروهی را پی می‌گیرد که در جریان بمباران به سوی کابل رفت تا شفاخانه را دوباره باز کند. این سفر چند ماه پس از گشایش نخستین مرکز در کابل بود. دو تاریخ، از دو مرحله در زندگی همان مرکز خبر می‌دهند. یکی هنگام آغاز کار در بهار و دیگری هنگام تلاش برای از سر گرفتن خدمات در دوره تازه جنگ. ۱۴
هدایت‌الله، یکی از کارکنان نخستین مرکز کابل، به ایمرجنسی گفت کارش را در بخش مراقبت‌های ویژه به عنوان پرستار آغاز کرده بود. برای آن‌که وقت بیشتری برای درس داشته باشد، درخواست کرد به بخش دیگری برود. او می‌خواست در رشته دواشناسی تخصص بگیرد. پس از پایان درس، مسئول دواخانه شفاخانه شد. روایت مبین و هدایت‌الله دو مسیر را ثبت می‌کند که از نیاز یک شفاخانه به کارمند آغاز شد و در سال‌های بعد به مسئولیت‌های متفاوت رسید. یکی سرپرستی پرستاران اتاق عملیات را به عهده گرفت و دیگری اداره دواخانه را. ۲
استرادا درباره این بخش از کار توضیح داده بود که آموزش از آغاز در برنامه‌های ایمرجنسی جا داشت. به گفته او، گروه‌ها با همکارانی کار می‌کردند که گاهی فرصت آموزش تخصصی کافی نداشتند. هدف این بود که کارکنان محل بتوانند با گذشت زمان مسئولیت مراکز را بر عهده بگیرند. در همان مجموعه روایت‌های بیست‌ساله، داکتران جوان افغان از دوره تخصص در شفاخانه‌های این نهاد و امتحان‌هایی گفتند که با هماهنگی وزارت صحت برگزار می‌شد. برای آنان کار روزانه با بیماران بخشی از آموزش بود. ۱
در خرطوم دوباره به جراحی قلب رسید
در ۲۰۰۷، ایمرجنسی در حومه خرطوم، پایتخت سودان، مرکز جراحی قلب «سلام» را باز کرد. این‌جا کار استرادا دوباره به رشته‌ای نزدیک شد که در دوره آموزش در امریکا دنبال کرده بود. مرکز برای بیمارانی جراحی رایگان فراهم می‌کرد که به درمان تخصصی بیماری‌های قلبی نیاز داشتند. بخشی از کار آن با همکاران در کشورهای منطقه پیش می‌رفت. بیمارانی از خارج سودان معرفی می‌شدند و شماری از کارکنان صحی برای دوره‌های تخصصی به خرطوم می‌آمدند. ۳، ۱۱
در سال ۲۰۱۵، استرادا و ایمرجنسی جایزه رایت لایولی‌هود را گرفتند. او هنگام دریافت جایزه گفت فکر ایجاد نهاد از تجربه کار در اتاق عملیات و بخش‌های شفاخانه شکل گرفته بود. کار ایمرجنسی تا آن زمان در کنار جراحی زخمی‌های جنگ، بخش‌های کودکان و مادران، مراکز بازتوانی و درمانگاه‌ها را هم دربر می‌گرفت. استرادا در آن سخنرانی به همین گسترش اشاره کرد و درمان را حقی دانست که باید در دسترس بیماران قرار بگیرد. ۶
استرادا در ۱۳ اگست ۲۰۲۱ در هفتادوسه‌سالگی درگذشت. ایمرجنسی در یادبودش نوشت که او هفت سال در افغانستان زندگی کرده و در گشایش شفاخانه‌های این نهاد سهم گرفته بود. یورونیوز و بنیاد رایت لایولی‌هود نیز درگذشت او را گزارش کردند. در عکس عنابه که پس از مرگش گرفته شد، ساختمان مرکز درمانی در دامنه کوه‌های پنجشیر دیده می‌شود. نظر، که پیش از بازشدن آن مرکز یک ماه آموزش دیده بود، هنگام ثبت خاطراتش اداره شفاخانه عنابه را به عهده داشت. وقتی تاریخ آغاز کار را بازگو می‌کرد، هنوز آن‌جا کار می‌کرد. ۱، ۱۲
منابع و اعتبار عکس‌ها
- ایمرجنسی، «افغانستان، بیست سال جنگ»، گفت‌وگو با نظر و کارکنان مراکز درمانی و خط زمانی گشایش شفاخانه‌ها.
- ایمرجنسی، گفت‌وگو با یوسف، هدایت‌الله و مبین، ۲۰۱۹.
- زندگی‌نامه جینو استرادا، ایمرجنسی.
- پرونده جینو استرادا و ایمرجنسی، بنیاد رایت لایولی‌هود.
- جینو استرادا، بخشی از کتاب «طوطی‌های سبز»، بازنشر در دومانی.
- سخنرانی استرادا هنگام دریافت جایزه رایت لایولی‌هود، ۲۰۱۵.
- ایمرجنسی، گزارش سی سال کار از نخستین پروژه در رواندا، ۲۰۲۴.
- پرونده مرکز جراحی و درمان کودکان عنابه و پرونده مرکز ولادی عنابه.
- ایمرجنسی، بیستمین سال کار مرکز ولادی عنابه.
- ایمرجنسی، تاریخچه شفاخانه‌ها و شبکه کمک‌های نخستین در افغانستان.
- پرونده مرکز جراحی قلب سلام در خرطوم.
- اطلاعیه ایمرجنسی پس از مرگ استرادا و گزارش درگذشت استرادا، یورونیوز، ۱۳ اگست ۲۰۲۱ و یادبود بنیاد رایت لایولی‌هود.
- پرونده مرکز جراحی کابل، ایمرجنسی.
- معرفی کتاب «بزکشی، سفر به درون جنگ»، فهرست کتاب‌های ایمرجنسی.
- عکس شاخص، جینو استرادا در نشست ایمرجنسی، فلورانس، ۱۰ سپتمبر ۲۰۱۰، عکس ماتئو ماسولینی، CC BY-SA 2.0.
