ملاله یوسف‌زی، از یادداشت‌های یک شاگرد در سوات تا بازگشت به خانه
بخش‌های این نوشته
یک صبح در جنوری ۲۰۰۹، ملاله یوسف‌زی می‌خواست لباس مکتبش را بپوشد که توصیه مدیر را به یاد آورد: شاگردان با لباس معمولی به مکتب بروند. لباس صورتی دلخواهش را انتخاب کرد. این جزئیات را خودش در یادداشتی از سوات نوشت، در روزهایی که طالبان پاکستانی برای آموزش دختران محدودیت وضع کرده بودند. در یکی از یادداشت‌های همان ماه، تعداد شاگردان حاضر در صنف را هم ثبت کرد: از بیست‌وهفت نفر، یازده نفر آمده بودند.
نوشته با نام «گل مکای» نشر شد. کسی که آن را در وب‌سایت بی‌بی‌سی اردو می‌خواند، در آغاز نام واقعی نویسنده را نمی‌دانست. نویسنده شاگرد صنف هفتم بود و به چیزهایی توجه می‌کرد که در یک خبر کوتاه درباره بسته شدن مکاتب جا نمی‌گرفت: چه تعداد از دوستانش آمده‌اند، کدام خانواده‌ها شهر را ترک کرده‌اند و وقتی رخصتی آغاز شود، آیا تاریخ برگشتن به صنف را خواهند گفت؟
دختران صنف هفتم چه وقت برمی‌گردند؟
ملاله در مینگوره، در دره سوات پاکستان، بزرگ شد. پدرش ضیاالدین یوسف‌زی آموزگار و مدیر مکتب بود. مکتب بخشی از زندگی خانواده بود و ملاله در همان شهر درس می‌خواند. با گسترش نفوذ طالبان پاکستانی، خانواده‌ها در برابر تصمیمی قرار گرفتند که تا آن وقت به این شکل مطرح نبود: آیا فرستادن دخترشان به مکتب هنوز ممکن و امن است؟
یادداشت‌های ملاله نشان می‌دهند این نگرانی چگونه وارد برنامه هر روز شد. سه تن از دوستانش، به نوشته او، با خانواده‌هایشان به پیشاور، لاهور و راولپندی رفته بودند. در روزی که رخصتی زمستانی آغاز شد، مدیر مکتب تاریخ بازگشایی را اعلام نکرد. ملاله نوشت که پیش از آن چنین چیزی را ندیده بود. در همان روز دخترها کمی بیشتر در میدان مکتب ماندند و بازی کردند. نمی‌دانستند چه وقت دوباره در همان‌جا یکدیگر را خواهند دید.
در یکی از یادداشت‌ها، ملاله می‌گوید پدرش از کسی شنیده بود که نسخه چاپی نوشته را خوانده و پسندیده است. پدر به او نگفته بود نویسنده دختر خودش است. نام مستعار به ملاله امکان می‌داد از وضعیت صنف بنویسد، در حالی که نوشته‌ها بیرون از سوات خوانده می‌شدند. وقتی بعدها با نام خودش در رسانه‌ها درباره آموزش دختران حرف زد، دیگر مخاطبان می‌دانستند آنچه می‌شنوند از زبان شاگردی است که خودش در همان مکتب درس می‌خواند.
حرف زدن درباره آموزش برای ملاله از زمان نشر یادداشت‌ها هم قدیمی‌تر بود. در شرح پارلمان اروپا از یک سخنرانی او در سپتمبر ۲۰۰۸ یاد شده است. یادداشت‌های ۲۰۰۹ به آن حرف‌ها تصویر زندگی روزمره را افزودند. خواننده می‌توانست اثر محدودیت‌ها را از روی تعداد شاگردان حاضر یا تصمیم یک مدیر برای تغییر لباس شاگردان ببیند. برای خود ملاله، مسئله هنوز همان بود که هر صبح با بیرون رفتن از خانه دوباره پیش می‌آمد: آیا می‌تواند به صنف برسد؟
خانواده خود ملاله هم مدتی از سوات بیرون شد. او در نوشته‌ای در سال ۲۰۱۹ درباره آوارگی، از روزهایی یاد کرد که همراه شمار زیادی از مردم دره ناچار به ترک خانه شدند. وقتی خانواده به سوات برگشت، ملاله هم درس را دنبال کرد. این رفت‌وآمد برای فهم داستان مکتب اهمیت دارد. هر بار که خانواده‌ای می‌رفت، مسئله تنها ترک خانه نبود. کودک باید جای دیگری برای درس می‌یافت و معلوم نبود چه وقت به صنف و هم‌صنفی‌های قبلی‌اش برمی‌گردد.
روزی که به خانه نرسید
ملاله سال‌ها بعد در نوشته‌ای درباره بازگشت به سوات، صبح ۹ اکتوبر ۲۰۱۲ را به یاد آورد. پیش از رفتن به مکتب درس مطالعات پاکستان را مرور کرده بود. صبحانه را نیمه‌تمام گذاشت و به مکتب رفت. پس از امتحان، او و دوستش منیبه از این‌که امتحان تمام شده بود، خوشحال بودند. این‌ها لحظه‌هایی بودند که ملاله به یاد داشت. برای شرح آنچه بعد رخ داد، به روایت کسانی تکیه می‌کرد که در موتر مکتب حضور داشتند.
در راه برگشت، یک مهاجم طالبان پاکستانی به موتر مکتب نزدیک شد و به سوی ملاله شلیک کرد. او به شدت زخمی شد و دو شاگرد دیگر، شازیه و کاینات، نیز آسیب دیدند. ملاله را نخست در پاکستان درمان کردند و سپس برای ادامه درمان به شفاخانه‌ای در بیرمنگام انگلستان انتقال دادند. وقتی به هوش آمد، در اتاقی دور از خانه بود. در نوشته‌اش گفته است که خاطره صبح امتحان هنوز با او بود و ذهنش به سوات برمی‌گشت.
روزهای پس از حمله برای ملاله با درمان و بهبودی گذشت. زندگی خانواده به بیرمنگام منتقل شد و او درسش را در آن‌جا ادامه داد. این بازگشت به مکتب در کشوری دیگر اتفاق افتاد، در حالی که دوستان و اتاقش در سوات مانده بودند. سال‌ها بعد، وقتی از رفتن آن روز به مکتب نوشت، صبح عادی پیش از امتحان را با جزئیاتی به یاد آورد که در گزارش‌های حمله کمتر دیده می‌شد.
از یادداشت بی‌نام تا سخنرانی با نام خودش
در ۱۲ جولای ۲۰۱۳، ملاله شانزده‌ساله شد. آن روز به نشست جوانان در سازمان ملل متحد در نیویارک رفت و درباره آموزش سخن گفت. تصاویر بایگانی سازمان ملل او را در برابر جمعی از جوانان و نمایندگان نشان می‌دهند. دخترانی که در سوات به مکتب نمی‌رفتند، نقطه آغاز حرف‌هایش بودند. در سازمان ملل از دولت‌ها خواست زمینه آموزش را برای همه کودکان فراهم کنند.
چند ماه بعد، به مناسبت روز جهانی دختر، ملاله در واشنگتن با بارک و میشل اوباما دیدار کرد. در گزارش رسمی کاخ سفید از این دیدار، آموزش دختران موضوع گفت‌وگو بود. پارلمان اروپا نیز در همان سال جایزه ساخاروف را به او داد. پرتره‌ای که در استراسبورگ گرفته شد، ملاله را در روز دریافت همان جایزه نشان می‌دهد. چهار سال پیش، نوشته او با نام مستعار به بیرون از سوات رسیده بود. حالا به نام خودش در جلسه‌هایی سخن می‌گفت که گزارش و تصویرشان در کشورهای مختلف نشر می‌شد.
ملاله و پدرش بنیادی برای حمایت از آموزش دختران ایجاد کردند. بخشی از کار بنیاد پشتیبانی از افرادی بود که در کشورها و منطقه‌های خودشان روی آموزش کار می‌کردند. ملاله در نوشته‌اش درباره پاکستان از حمایت از آموزش دختران در شانگله، منطقه خانوادگی پدرش، نام برد. در این بخش از کار، کسانی باید برای مکتب جا، آموزگار و امکانات فراهم می‌کردند. برای خانواده‌ای در سوات یا شانگله، ارزش این تلاش‌ها در روزی معلوم می‌شد که دخترشان بتواند درس را آغاز کند و ادامه بدهد.
در ۲۰۱۴، ملاله و کایلاش ساتیارتی جایزه صلح نوبل را مشترک گرفتند. ملاله در هفده‌سالگی جوان‌ترین برنده نوبل شد. در مراسم اسلو گفت جایزه را به کودکانی مربوط می‌داند که می‌خواهند آموزش ببینند. در نمایشگاهی که در مرکز صلح نوبل برپا شد، لباس مکتب او را نیز نشان دادند، همان لباسی که روز حمله پوشیده بود. در کنار عکس‌های مراسم و مدال‌ها، لباس از زندگی شاگردی خبر می‌داد که آن روز برای امتحان از خانه بیرون رفته بود.
دوباره در اتاق خودش
در ۳۱ مارچ ۲۰۱۸، ملاله همراه خانواده به سوات برگشت. در نوشته‌ای که پس از سفر نشر کرد، از دیدن کوه‌ها، رودها و سبزی دره از بالا گفت. در خانه، مادرش در اتاق ملاله کنارش ایستاد. پس از حمله، مادر نمی‌دانست آیا دخترش دوباره آن اتاق را خواهد دید. ملاله در همان سفر جوایز روزهای مکتبش را هم دید. عکس منتشرشده همراه نوشته‌اش او را با همان یادگارهای مکتب نشان می‌دهد.
هنگام سفر به سوات، ملاله در دانشگاه آکسفورد درس می‌خواند. در ۲۰۲۰ تحصیلش را در رشته فلسفه، سیاست و اقتصاد به پایان رساند. یک سال بعد، در برنامه آکسفورد برای گسترش فرصت تحصیل برای دانشجویان پاکستانی، از بورسیه‌ای برای ادامه تحصیل یک زن پاکستانی از خانواده کم‌درآمد خبر داد. درس خواندن خودش و کار برای فراهم شدن این فرصت برای دیگران در سال‌های بعد کنار هم پیش رفت.
میان آن روز که ملاله لباس صورتی پوشید تا به صنف برود و روزی که به اتاقش برگشت، بیش از نه سال گذشته بود. نخستین نوشته‌ها تعداد دخترانی را ثبت کرده بودند که هنوز به درس می‌آمدند. نوشته بازگشت، داستان همان شاگرد را از خانه ادامه داد. ملاله در پایان یادداشتش بار دیگر از آموزش رایگان و امن در پاکستان گفت. پرسشی که پیش از این در رخصتی زمستانی برای صنف هفتم پیش آمده بود، همچنان موضوع کارش بود: چه زمانی هر دختر می‌تواند به مکتب برود و مطمئن باشد فردا هم دروازه به رویش باز است؟
منابع و اعتبار عکس‌ها
- «یادداشت‌های یک دختر مکتبی پاکستانی»، بی‌بی‌سی، نسخه آرشیفی جنوری ۲۰۰۹.
- زندگی‌نامه ملاله، بنیاد ملاله و «سفرم به خانه»، به قلم ملاله یوسف‌زی، ۲۰۱۸.
- سخنرانی ملاله در نشست جوانان سازمان ملل، ۱۲ جولای ۲۰۱۳ و گزارش رسمی دیدار واشنگتن.
- پارلمان اروپا، پرونده جایزه ساخاروف ۲۰۱۳.
- زندگی‌نامه بنیاد نوبل، سخنرانی نوبل ملاله و بایگانی تصویری جایزه و لباس مکتب.
- روایت ملاله از آوارگی خانواده و اعلام بورسیه در برنامه آکسفورد برای دانشجویان پاکستانی.
- عکس شاخص: ملاله در استراسبورگ، عکس Claude Truong-Ngoc، CC BY-SA 3.0.
