کایلاش ساتیارتی، از دروازه مکتب تا راهپیمایی جهانی علیه کار کودک
بخش‌های این نوشته
در نخستین روز مکتب، کایلاش ساتیارتی پسری هم‌سن خود را کنار دروازه دید که کفش مردم را رنگ می‌کرد. کایلاش با لباس مکتب وارد شد و پسر کنار پدرش ماند. ساتیارتی چند دهه بعد، در سخنرانی جایزه صلح نوبل، این دیدار را به یاد آورد. گفت یک روز از پدر پسر پرسیده بود چرا فرزندش به مکتب نمی‌رود. پاسخ مرد، در روایت ساتیارتی، این بود که خانواده او برای کار به دنیا آمده است. ساتیارتی از نام آن کودک چیزی نگفت. کاری که پسر هر روز در برابر دروازه مکتب انجام می‌داد، در یادش مانده بود.
سال‌ها بعد، مردی به نام وسل خان با مسئله‌ای به سراغ ساتیارتی آمد که فوریتش از بحث درباره مکتب بیشتر بود. خان در کوره خشت‌پزی در پنجاب هند کار می‌کرد و به سبب قرض نمی‌توانست کار را ترک کند. به روایت بنیاد ساتیارتی، او نگران بود که صاحب کار دخترش را به جایی برای بهره‌کشی جنسی بفروشد. از ساتیارتی کمک خواست. تلاش برای بیرون آوردن دختر، پدر و دیگر کارگران از همان کوره، از نخستین پرونده‌هایی شد که مسیر کار این مهندس پیشین را عوض کرد.
بیرون آمدن از کوره
ساتیارتی در ویدیشا، در ایالت مادیا پرادش هند، بزرگ شد و در رشته مهندسی برق تحصیل کرد. در آغاز دهه ۱۹۸۰ میلادی کار مهندسی را کنار گذاشت و به فعالیت اجتماعی روی آورد. نشریه‌ای با نام «مبارزه ادامه دارد» راه انداخت که درباره مسائل اجتماعی می‌نوشت. پرونده وسل خان او را از نوشتن درباره بهره‌کشی به کاری کشاند که نتیجه‌اش برای یک خانواده فوری بود: آیا آن‌ها می‌توانند از کوره خارج شوند؟
در شرح بنیاد، آزادی خانواده خان پس از چند تلاش و با همکاری افراد دیگر ممکن شد. در چنین پرونده‌ای، بیرون آوردن یک نفر مستلزم آن بود که روشن شود چه کسی او را در محل کار نگه داشته، چه مانعی برای رفتنش وجود دارد و کدام نهاد می‌تواند دخالت کند. هنگامی که خانواده و دیگر کارگران از کوره بیرون آمدند، کاری که از درخواست یک پدر آغاز شده بود به آزادی افراد بیشتری انجامید. ساتیارتی و همکارانش کار روی پرونده‌های مشابه را در قالب «جنبش نجات کودکی»، یا بچپن بچائو آندولن، ادامه دادند. این جنبش در همکاری با نهادهای دولتی روی پرونده‌های کار اجباری و بازگشت کودکان به جامعه کار می‌کرد.
در کوره خشت‌پزی یا کارگاه قالین، کودکی که از محل کار بیرون می‌آید، ممکن است برای همان شب جایی برای رفتن نداشته باشد. وضعیت خانواده‌اش باید روشن شود و گاهی او برای برگشتن به صنف، به آمادگی نیاز دارد. ساتیارتی و همکارانش در ۱۹۹۱ مرکز «موکتی آشرام» را در دهلی برای اقامت کوتاه کودکان راه انداختند. در ۱۹۹۸، مرکز «بال آشرام» نزدیک جیپور برای نگهداری و آموزش در دوره طولانی‌تر ایجاد شد. با باز شدن این مراکز، یک بخش تازه به کار جنبش اضافه شد: رسیدگی به زندگی کودک در روزها و ماه‌های پس از رهایی.
اهمیت این فاصله را می‌شود با همان پرسشی دید که ساتیارتی در کودکی از پدر کفاش پرسیده بود. مکتب رفتن به جایی برای درس، وقت کافی و خانواده‌ای نیاز دارد که کودک ناچار نباشد درآمدش را تأمین کند. برای کودکی که چند سال از درس دور مانده، رسیدن به مکتب مرحله دیگری از رهایی است. مرکزهای اقامت به همین دلیل برای جنبش بخشی از کار روزمره شدند. رهایی از محل کار یک روز در زندگی کودک را تغییر می‌داد و آموزش می‌توانست سال‌های بعد را تغییر دهد.
برچسبی بر پشت قالین
کارگاه‌ها در یک نقطه بودند و خریداران در جای دیگر. مشتری می‌توانست نقش و اندازه قالین را ببیند، اما از این‌که چه کسی آن را بافته خبر نداشت. در سال ۱۹۹۴، ساتیارتی و همکارانش طرح «راگ‌مارک» را به راه انداختند که بعدها با نام «گودویو» شناخته شد. این طرح برای قالین‌هایی که شرایط تعیین‌شده درباره کار کودک را رعایت می‌کردند، نشان ویژه صادر می‌کرد. برای رسیدن از یک ادعا به یک نشان، باید محل تولید و شیوه کار هم بررسی می‌شد.
در این برنامه، بازرسی محل‌های تولید بخشی از کار شد. کسی که قالین را می‌خرید می‌توانست نشان را بررسی کند و فروشنده باید بتواند محل تولید را مشخص کند. این طرح در کنار رهایی کودکان و فراهم کردن امکان آموزش پیش می‌رفت. یکی به کارگر کودک در محل کار می‌رسید و دیگری از خریدار و واردکننده می‌خواست درباره همان محل کار مسئولیت بپذیرند.
وقتی راهپیمایان به ژنو رسیدند
در ۱۷ جنوری ۱۹۹۸، راهپیمایی جهانی علیه کار کودک از مانیل در فیلیپین آغاز شد. به گفته برگزارکنندگان، کودکان و جوانانی که تجربه کار اجباری یا بهره‌کشی داشتند، در کنار اتحادیه‌های کارگری، آموزگاران و فعالان در آن شرکت کردند. در کشورهای مختلف گروه‌ها برنامه‌های محلی برپا کردند. راهپیمایی به این ترتیب در هر کشور با چهره‌هایی پیش می‌رفت که مسئله را از نزدیک می‌شناختند.
در جون ۱۹۹۸، شرکت‌کنندگان به ژنو رسیدند. سازمان بین‌المللی کار در خبر همان دوره، مسیر گردهمایی را از میدان ملت‌ها تا محل برگزاری کنفرانس اعلام کرده بود. در فلم بایگانی سازمان، کودکانی دیده می‌شوند که در راهپیمایی از خواست‌شان برای آموزش و کتاب می‌گویند. در سالن کنفرانس، دولت‌ها، نمایندگان کارگران و کارفرمایان درباره یک معیار بین‌المللی بحث می‌کردند. راهپیمایان صدای کسانی را به محل بحث رساندند که متن آن معیار قرار بود بر زندگی‌شان اثر بگذارد.
کنوانسیون شماره ۱۸۲ در ۱۷ جون ۱۹۹۹ در ژنو تصویب شد. سند از کشورها می‌خواست برای منع و پایان دادن به بدترین شکل‌های کار کودک اقدام فوری کنند. در تعریف سند، بردگی، قاچاق کودکان و کار اجباری از نمونه‌های این شکل‌هاست. در بخش اقدام‌ها، دسترسی کودکانی که از چنین کارهایی بیرون آورده می‌شوند به آموزش ابتدایی رایگان هم آمده است. راهپیمایی بخشی از فشاری بود که از بیرون به بحث وارد شد. نمایندگان دولت‌ها، کارگران و کارفرمایان متن را در کنفرانس تصویب کردند.
میان نخستین پرونده‌های جنبش در هند و تصویب این سند سال‌ها فاصله بود. در پرونده وسل خان، یک پدر دنبال راهی بود که خانواده‌اش از محل کار بیرون شود. در ژنو، پرسش به اقدام‌هایی مربوط می‌شد که دولت‌ها باید برای کودکانی در چنین وضعی انجام دهند. در هر دو جا، خروج از کار اجباری باید با راهی برای بازگشت به زندگی عادی همراه می‌شد. اشاره سند به آموزش و بازگشت به جامعه از همین نیاز می‌آمد.
در خود هند، ساتیارتی در کارزارهایی سهم گرفت که می‌خواستند حق آموزش در قانون ثبت شود. در سال ۲۰۰۲، اصلاحیه قانون اساسی هند آموزش رایگان و اجباری برای کودکان شش تا چهارده‌ساله را به عنوان حق به رسمیت شناخت. قانون آموزش سال ۲۰۰۹ برای اجرای آن چارچوب تعیین کرد. این بخش از کارزار با پرونده‌های رهایی پیوند داشت. کارگر کودک برای برگشتن به درس به مکتبی نیاز داشت که او را بپذیرد. ثبت حق آموزش در قانون، برای خانواده راهی فراهم می‌کرد که پذیرش کودک را به عنوان حق مطالبه کند.
بازگشت به دروازه مکتب
در ۲۰۱۴، کمیته نوبل جایزه صلح را به کایلاش ساتیارتی از هند و ملاله یوسف‌زی از پاکستان داد. در اعلام جایزه، مبارزه در برابر سرکوب کودکان و جوانان و دفاع از حق آموزش برای همه کودکان دلیل انتخاب آن‌ها عنوان شد. ساتیارتی در اسلو از فعالیت کسانی یاد کرد که همراه او برای رهایی کودکان کار کرده بودند. در زندگی‌نامه منتشرشده بنیاد نوبل، از آدارش کیشور و دهوم‌داس، دو تن از همکاران کشته‌شده او، نام برده شده است. به روایت همان بنیاد، گروه ساتیارتی تا سال دریافت جایزه به رهایی ده‌ها هزار کودک کمک کرده بود. برای توضیح این‌که موضوع چگونه وارد زندگی خودش شده بود، به نخستین روز مکتبش برگشت.
پسری که در آن خاطره کنار دروازه کفش رنگ می‌کرد، در سخنرانی نوبل همچنان بی‌نام ماند. معلوم نیست بعد از آن روز چه بر او گذشت. ساتیارتی در اسلو از او یاد کرد، چون دیدارش پرسشی را پیش رویش گذاشته بود که سال‌ها بعد در کارگاه، مرکز اقامت و سالن کنفرانس دنبال کرد. هر جا کودکی از کار اجباری رها می‌شد، یک پرسش عملی باقی می‌ماند: فردا صبح، او کجا می‌رود؟
منابع و اعتبار عکس‌ها
- سخنرانی کایلاش ساتیارتی هنگام دریافت جایزه صلح نوبل و زندگی‌نامه در بنیاد نوبل.
- بنیاد کودکان کایلاش ساتیارتی، روایت زندگی، پرونده وسل خان و مراکز اقامت.
- گزارش گودویو درباره آغاز راگ‌مارک و شرح معیارها و بازرسی‌های گودویو.
- تاریخچه راهپیمایی جهانی علیه کار کودک و خبر سازمان بین‌المللی کار از کنفرانس جون ۱۹۹۸.
- متن کنوانسیون شماره ۱۸۲ سازمان بین‌المللی کار و اعلام جایزه صلح نوبل ۲۰۱۴.
- وزارت آموزش هند، متن قانون آموزش رایگان و اجباری کودکان، ۲۰۰۹ و فلم بایگانی سازمان بین‌المللی کار از راهپیمایی ژنو.
- عکس شاخص: پرتره ساتیارتی، عکس Leandro Uchoas، CC BY 4.0.
