هانری دونان، از کلیسای پر از زخمی تا نخستین کنوانسیون ژنو

پسربچه‌های کاستیلیونه میان چشمه‌های شهر و کلیساها رفت‌وآمد می‌کردند. سطل‌ها و ظرف‌هایشان را پر می‌کردند و آب را به مردانی می‌رساندند که بعد از نبرد سولفرینو به شهر آورده شده بودند. هانری دونان، بازرگان سویسی، بعدها این رفت‌وآمد را در کتابش ثبت کرد. او نوشت که در یکی از کلیساها نزدیک به پنج‌صد زخمی جا داده شده بودند و حدود صد نفر دیگر بیرون، روی کاه، زیر سایه تکه‌های برزنت مانده بودند. در آن روزهای جون ۱۸۵۹ میلادی، پیش از آن‌که نام دونان با صلیب سرخ گره بخورد، بخشی از امدادرسانی به همین ظرف‌های آب بستگی داشت.

دونان برای امدادگری به شمال ایتالیا نرفته بود. در الجزایر که زیر سلطه فرانسه بود، کار بازرگانی داشت و سفرش با تلاش برای دیدار ناپلیون سوم، امپراتور فرانسه، پیوند داشت. فرانسه و پادشاهی ساردینیا در جنگی با امپراتوری اتریش درگیر بودند. نیروهای دو طرف در ۲۴ جون به سولفرینو و آبادی‌های اطراف رسیدند و جنگیدند. پس از نبرد، هزاران زخمی به مراقبت نیاز داشتند. بسیاری را به کاستیلیونه دله استیویه بردند، شهری نزدیک میدان نبرد که امکانات درمانی‌اش برای چنین شمار بزرگی آماده نبود.

کلیسایی که پر از زخمی شد

از روایت دونان برمی‌آید که آوردن مجروحان تنها کار دشوار نبود. وقتی آن‌ها به شهر رسیدند، باید برایشان جا پیدا می‌شد و کسی باید آب، خوراک و پارچه می‌آورد. شفاخانه، صومعه و چند کلیسا از زخمی‌ها پر شدند. شماری را هم در خانه‌ها جا دادند. دونان بخش زیادی از کار خود را در کلیسای بزرگ شهر، معروف به «کیه‌زا ماجوره»، انجام داد.

داکتران و جراحان کار درمان را پیش می‌بردند و مردم محل کمک می‌کردند که بیماران تا رسیدن نوبت درمان بی‌مراقبت نمانند. زنانی که در کلیسا رفت‌وآمد داشتند، از یک زخمی به زخمی دیگر می‌رسیدند. وقتی پارچه و لباس کافی نبود، مردم آنچه را در خانه داشتند آوردند. دونان به برشا کسی را فرستاد تا لوازم بیشتری بیاورد. در کتابش از پیراهن، پارچه پانسمان، لیمو و شکر در میان چیزهایی نام می‌برد که به کلیسا رسید. در کنار کمک زنان و کودکان شهر، مسافران و کسانی که در محل حاضر بودند نیز در مراقبت سهم گرفتند.

یکی از داوطلبان، بازرگانی از نوشاتل سویس، به مردانی کمک می‌کرد که می‌خواستند به خانواده‌هایشان نامه بفرستند. دونان می‌نویسد که او دو روز هم پانسمان کرد و هم برای سربازانی که امید زنده‌ماندن نداشتند، نامه نوشت. برای چنین کاری حضور یک نفر کنار مجروح لازم بود، کسی که فرصت کند حرفش را بشنود و نشانی خانواده را بپرسد. در همان شهری که آوردن آب و جا دادن زخمی‌ها به سختی پیش می‌رفت، داوطلبی وقتش را برای رساندن حرف‌های یک سرباز به خانه‌اش می‌گذاشت.

همه کسانی که بر کف کلیسا افتاده بودند، از یک اردو نیامده بودند. در میان‌شان سربازان اسیر اتریشی هم بودند. دونان در یادداشتش از زنانی نوشت که به زخمی‌های هر دو طرف رسیدگی می‌کردند. عبارت ایتالیایی «Tutti fratelli»، به معنای «همه برادرند»، در روایت او از زبان همین زنان آمده است. برای کسی که با ظرف آب کنار یک مجروح می‌ایستاد، این جمله معنایی فوری داشت: تشنگی سرباز به زبان و پرچمش ربطی نداشت.

نامه دونان از کاستیلیونه در ۹ جولای ۱۸۵۹ در روزنامه ژنو منتشر شد. او در نامه از روزهایی خبر داد که در رسیدگی به زخمی‌ها سهم گرفته بود. سه سال بعد، وقتی کتابش را نوشت، فرصت داشت آن روزها را با جزئیات بیشتر به یاد بیاورد. بخش زیادی از آنچه امروز درباره داخل آن کلیسا می‌دانیم از نوشته خود او می‌آید. خاطره‌اش یک گزارش از نگاه کسی است که در کار امداد حضور داشت و بخشی از آن را اداره کرد.

دو پیشنهاد در پایان یک کتاب

دونان «خاطره‌ای از سولفرینو» را در سال ۱۸۶۲ میلادی در ژنو منتشر کرد. او در کتاب از میدان جنگ تا محل نگهداری زخمی‌ها را دنبال کرد. وقتی خواننده به پایان روایت می‌رسید، با پرسشی روبه‌رو می‌شد که به جنگ بعدی مربوط بود: چرا باید برای یافتن آدم‌هایی که بتوانند به زخمی‌ها کمک کنند، تا بعد از شروع جنگ صبر کرد؟

پیشنهاد اولش ایجاد جمعیت‌های امدادی در زمان صلح بود. داوطلبان می‌توانستند پیش از جنگ آموزش ببینند و در کنار خدمات درمانی اردوها آماده کار باشند. در کاستیلیونه، بسیاری از کسانی که برای کمک آمده بودند، تازه در میان همان ازدحام می‌فهمیدند چه کاری از دست‌شان ساخته است. با آمادگی پیشاپیش، بخشی از این کار را می‌شد زودتر آغاز کرد.

پیشنهاد دوم به دولت‌ها مربوط می‌شد. دونان می‌خواست توافقی بین‌المللی پشتوانه امدادرسانی باشد. داوطلبی که آماده کمک بود باید می‌توانست به زخمی نزدیک شود و کارکنان درمان باید در جریان جنگ شناخته و محافظت می‌شدند. اجرای چنین پیشنهادی به تصمیم کسانی بستگی داشت که اختیار تعیین قواعد کار اردوها را داشتند.

چاپ نخست با هزینه خود دونان انجام شد. به نوشته فرانسوا بوگنیون، پژوهشگر تاریخ صلیب سرخ، دونان روی نسخه نخست قید کرده بود که برای فروش نیست و نسخه‌ها را به کسانی فرستاد که ممکن بود به پیشنهادش عمل کنند: فرماندهان، سیاست‌مداران، داکتران و اهل قلم. چاپ‌های بعدی به دست خوانندگان بیشتری رسید و ترجمه‌های کتاب منتشر شد. در ژنو، گوستاو موانیه، حقوق‌دان و رئیس انجمن امور عامه، موضوع را برای بررسی به نشست انجمن آورد. یک کمیته پنج‌نفری شکل گرفت: گیوم آنری دوفور، گوستاو موانیه، لویی آپیا، تئودور مونوار و هانری دونان. دو تن از اعضا داکتر بودند، دوفور تجربه نظامی داشت و دونان منشی کمیته شد. در نخستین نشست، در ۱۷ فبروری ۱۸۶۳، حرف‌هایی که تا آن وقت در نامه و کتاب آمده بود وارد دستور کار یک گروه شد. صورت‌جلسه دست‌نویس آن روز در بایگانی کمیته بین‌المللی صلیب سرخ نگهداری می‌شود.

وقتی دولت‌ها پای سند را امضا کردند

در اکتوبر ۱۸۶۳، نمایندگان کشورها و نهادهای مختلف در ژنو درباره ایجاد جمعیت‌های امدادی گفت‌وگو کردند. در همان نشست، صلیب سرخ بر زمینه سفید به عنوان نشانی مشترک برای شناساندن امدادگران انتخاب شد. جمعیت‌های ملی می‌توانستند در کشور خود نیرو آماده کنند. نشان مشترک هم به نیروهای طرف‌های جنگ کمک می‌کرد کسانی را بشناسند که کارشان رسیدگی به زخمی‌ها بود.

گام بعدی در ۲۲ آگست ۱۸۶۴ برداشته شد. دولت سویس نمایندگان کشورها را به یک نشست رسمی در ژنو فراخوانده بود. نمایندگان دوازده دولت نخستین کنوانسیون ژنو را امضا کردند. در ماده ششم سند آمد که سربازان زخمی یا بیمار، از هر کشوری که باشند، باید جمع‌آوری شوند و تحت مراقبت قرار گیرند. سند برای مراکز درمانی و کارکنان آن‌ها هم در چارچوب مشخصی حمایت در نظر گرفت. کنوانسیون آن سال در آغاز راه بر وضعیت زخمی‌ها و بیماران اردوها در میدان جنگ تمرکز داشت. مقررات مربوط به گروه‌های دیگر در توافق‌های بعدی گسترش یافت.

کمیته از همان سال کار میدانی را هم تجربه کرد. در جنگ میان دانمارک و نیروهای پروس و اتریش، نمایندگانش به هر دو سوی جبهه رفتند. کمیته‌ای که در آغاز برای هماهنگی میان جمعیت‌های امدادی تشکیل شده بود، در عمل نقشی پیدا می‌کرد که مستلزم گفت‌وگو با طرف‌های درگیر بود.

مردی که دوباره پیدایش کردند

در همان سال‌هایی که پیشنهادهای دونان از مرز سویس می‌گذشت، کار بازرگانی‌اش به مشکل خورد. در سال ۱۸۶۷ ورشکسته شد و از کمیته کنار رفت. سال‌هایی را دور از ژنو گذراند. او در نهایت در هایدن، آبادی کوچکی در سویس، ساکن شد و در سال‌های بیماری در یک مرکز مراقبت در همان‌جا زندگی کرد. کمیته با اعضا و فعالیت‌های خود به کار ادامه داد.

در ۱۸۹۵، گئورگ باومبرگر، روزنامه‌نگار، به دیدنش رفت و درباره‌اش نوشت. نوشته باومبرگر در نشریات دیگر هم بازنشر شد و دونان دوباره در خبرها آمد. در سال ۱۹۰۱، نخستین جایزه صلح نوبل میان او و فردریک پاسی، فعال صلح فرانسوی، تقسیم شد. کمیته نوبل سهم دونان در بنیان‌گذاری صلیب سرخ و شکل‌گیری کنوانسیون ژنو را به رسمیت شناخت. او تا پایان زندگی در هایدن ماند و در ۳۰ اکتوبر ۱۹۱۰ همان‌جا درگذشت.

از کلیسای کاستیلیونه تا نشست ژنو پنج سال گذشت. دونان در نخستین جا، کنار مردم محل، به زخمی‌ها رسیدگی کرد و در دومین جا، پیشنهادش در سندی آمد که چند دولت امضا کردند. آن سند همه رنج‌هایی را که او دیده بود پایان نداد. برای یکی از ساده‌ترین کارهایی که مردم کاستیلیونه انجام داده بودند، تعهدی به وجود آورد: سربازی که زخمی افتاده است، از هر طرف جنگ که آمده باشد، باید مراقبت شود.

منابع و اعتبار عکس‌ها

• هانری دونان، «خاطره‌ای از سولفرینو»، چاپ نخست ۱۸۶۲، نسخه منتشرشده کمیته بین‌المللی صلیب سرخ.
• نامه دونان از کاستیلیونه، بازنشر در نشریه بین‌المللی صلیب سرخ.
• بنیان‌گذاری و سال‌های نخست کمیته بین‌المللی صلیب سرخ و شرح زندگی دونان در «داستان یک اندیشه».
• فرانسوا بوگنیون، از سولفرینو تا پیدایش حقوق بشردوستانه بین‌المللی معاصر.
• متن و سابقه کنوانسیون ژنو ۲۲ آگست ۱۸۶۴.
• پرونده هانری دونان در بنیاد نوبل.
• عکس شاخص: پرتره دونان، مجموعه Wellcome، شماره V0026315، CC BY 4.0.