چرا یک «من» در بازارهای ایران وزن یکسانی نداشت؟
بخش‌های این نوشته
در اسناد تجارتی ایران، دیدن واژه «من» برای دانستن وزن کالا کافی نیست. نام یک واحد ممکن بود در شهرهای مختلف، دوره‌های متفاوت و حتی برای کالاهای گوناگون به مقدار یکسانی اشاره نکند. من تبریز، من شاهی و من‌های محلی در کنار هم به کار می‌رفتند. بنابراین تفاوت قیمت یا حجم دادوستد را باید پس از شناخت مقیاس هر سند سنجید.[۱][۲]
نام مشترک، مقیاس‌های متفاوت
مدخل «من» در دانشنامه اسلام ترکیه، نمونه‌های متعددی از این واحد را در تاریخ ایران معرفی می‌کند. در آغاز سده چهاردهم هجری شمسی، من تبریز با ۶۴۰ مثقال و وزنی نزدیک به ۲٫۹۷ کیلوگرام شناخته می‌شد. در همان نظام، من شاهی دو برابر من تبریز بود. وجود این نسبت، به معنای یکسان‌بودن همه من‌های محلی نبود.[۱]
این پژوهش درباره هرمز دوره صفوی نیز میان منِ به‌کاررفته برای ابریشم خام و منِ بعضی کالاهای دیگر فرق می‌گذارد. پس نام بندر به‌تنهایی مسئله را حل نمی‌کند. نوع کالا هم می‌توانست در تعیین معنای واحد نقش داشته باشد. نباید اندازه یک محموله ابریشم را با ضریب مربوط به کالای دیگری تبدیل کرد.[۱]
دفترهای کمپانی چه دشواری‌ای داشتند؟
ژیلا سجادی در رساله دانشگاه ساوتهمپتون، دادوستد کمپانی هند شرقی در بوشهر را در دوره زندیه و آغاز قاجار بررسی کرده است. او از تفاوت اوزان برحسب محل و جنس کالا سخن می‌گوید. در اسناد بررسی‌شده، من شاهی برای ابریشم و من تبریز برای پشم کرمان به کار رفته است. وزن گزارش‌شده همین واحدها نیز در طول دوره ثابت نمی‌ماند.[۲]
سجادی همچنین توضیح می‌دهد که عدل ابریشم و عدل پشم، تعداد یکسانی از یک واحد مشترک را دربر نداشتند. در نمونه‌های مورد بررسی او، عدل ابریشم با شانزده من شاهی و عدل پشم با پانزده من تبریز محاسبه می‌شد. خود اندازه عدل‌ها هم همواره ثابت نبود. بنابراین شمردن بسته‌ها، بدون وزن و نوع بسته، برای مقایسه مقدار تجارت کافی نیست.[۲]
یک گزارش تجارتی چه نسبتی ثبت کرده است؟
در گزارش اچ. دبلیو. مکلین درباره تجارت بریتانیا در ایران، جدول اوزان چند نوع من را کنار هم آورده است. این گزارش در پرونده تجارتی کتابخانه بریتانیا حفظ شده و در کتابخانه دیجیتال قطر در دسترس است. جدول، تفاوت من تبریز، شیراز، کهنه و شاهی را با شمار مثقال نشان می‌دهد.[۳]
| نام واحد | شمار مثقال |
|---|---|
| من تبریز | ۶۴۰ |
| من شیراز | ۷۲۰ |
| من کهنه | ۱٬۰۰۰ |
| من شاهی | ۱٬۲۸۰ |
گزارش تصریح می‌کند که معادل‌های انگلیسی جدول بر مبنای نسبتی محاسبه شده‌اند که قرارداد گمرکی آن زمان مقرر کرده بود. در اینجا عددها به همان سند وابسته‌اند. این جدول، فرهنگ تبدیل همه اوزان ایران در تمام دوره‌ها نیست.[۳]
گمرک و بازار الزاماً از یک معیار پیروی نمی‌کردند
راهنمای همراه گزارش تجارتی سفارت بریتانیا در سال ۱۳۰۲ می‌گوید اداره گمرک ایران، من تبریز را به‌عنوان واحد وزن به کار می‌برد. متن، آن را تقریباً ۲٫۹۷۰ کیلوگرام و برابر چهل سیر یا ۶۴۰ مثقال معرفی می‌کند. در همان بند آمده است که در دادوستد مناطق مختلف، من‌های محلی با وزن‌های متفاوت جای آن را می‌گیرند.[۴]
این هم‌زمانی مهم است. داشتن یک مبنای اداری در گمرک، به‌خودی‌خود ثابت نمی‌کند که همه فروشندگان شهرها همان مبنا را در معامله روزمره رعایت می‌کردند. برای خواندن یک صورت‌حساب باید روشن شود که رقم آن، محاسبه گمرکی است یا ثبت معامله در بازار.
همان راهنما، صد من تبریز را یک خروار می‌داند و از کاربرد خروار در محاسبه هزینه حمل یاد می‌کند. همچنین برای بار شتر، قاطر و الاغ وزن‌های متفاوتی پیشنهاد می‌دهد. بنابراین واژه «بار» نیز نباید بدون شناخت وسیله حمل به یک وزن ثابت تبدیل شود.[۴]
تفاوت واحد چگونه مقایسه قیمت را تغییر می‌دهد؟
در بررسی حساب‌های تاریخی، نام کامل واحد، محل معامله، تاریخ سند و نوع کالا باید همراه عدد بمانند. پس از آن می‌توان نسبت محلی را با سند هم‌زمان مقابله کرد. اگر یکی از این اطلاعات معلوم نیست، حاصل تبدیل باید با همان محدودیت معرفی شود. چند رقم اعشار در پاسخ، ابهام واحد اولیه را از میان نمی‌برد.
تصویر ترازو چه چیزی را ثابت می‌کند؟
تصویر همراه این مقاله در آرشیو ولکام با عنوان «جعبه ترازوهای ایرانی» ثبت شده است. این عکس، مجموعه‌ای از ابزارهای سنجش را نشان می‌دهد و با مجوز انتساب نسخه چهار منتشر شده است. ثبت آرشیو برای نسبت‌دادن همه وزنه‌های داخل جعبه به یک من مشخص، اطلاعات کافی ارائه نمی‌کند. از این رو تصویر، شاهدی بر ابزار سنجش است، نه جدول تبدیل واحدها.[۵]
این بحث در کنار پژوهش ژوزف نوز و اداره گمرک ایران و مقاله راه‌آهن تهران و ری به شناخت تاریخ تجارت کمک می‌کند. نرخ گمرک و کرایه حمل، بدون معلوم‌بودن مقدار واقعی کالایی که مبنای حساب قرار گرفته، معنای کاملی ندارند.
منابع و پانویس‌ها
- چنگیز کالک، «Men»، دانشنامه اسلام بنیاد دیانت ترکیه، نشر ۱۳۸۳، بخش اوزان ایران و هرمز. متن پژوهش.
- ژیلا سجادی، «The English East India Company’s Trade with an Iranian Port at the End of the 18th and Beginning of the 19th Century: A Geographical Study»، رساله دکتری دانشگاه ساوتهمپتون، ۱۳۶۴، صص ۳۳۵ تا ۳۳۷، بخش اوزان و مقیاس‌ها. نسخه دانشگاه.
- اچ. دبلیو. مکلین، گزارش وضعیت و چشم‌انداز تجارت بریتانیا در ایران، بخش «Weights and Measures»، در پرونده «Reports and Correspondence Relating to Persia, Including Trade and Trade Routes in Persia»، کتابخانه بریتانیا، Mss Eur F111/357، برگ ۲۸ رو. سند در کتابخانه دیجیتال قطر.
- سفارت بریتانیا در تهران، راهنمای پول، اوزان و مقیاس‌ها، همراه گزارش تجارتی دوره ۱۳۰۰ تا ۱۳۰۲، کتابخانه بریتانیا، IOR/L/PS/10/737، شناسه برگ در ثبت آرشیو 136v و در عنوان دیجیتال 137v. متن و تصویر سند.
- مجموعه ولکام، «Persian case of balances»، شناسه تصویر L0004427. ثبت آرشیو. تصویر با ذکر منبع و مجوز CC BY 4.0، از نسخه نمایشی فایل اصلی بازتولید شده است.
