چرا ایران در مسیر تلگراف هند و اروپا قرار گرفت؟
بخش‌های این نوشته
در نیمه دوم سده سیزدهم هجری شمسی، ایران در مسیر انتقال پیام میان اروپا و هند قرار گرفت. برای حکومت هند بریتانیا، این راه امکان ارتباط سریع‌تر با لندن را فراهم می‌کرد. برای دولت قاجار، تلگراف وسیله تماس با والیان و گسترش ارتباطات داخلی بود. قراردادها، اداره‌های متفاوت و سهم هر طرف از درآمد پیام‌ها، شبکه‌ای پیچیده پدید آوردند که شناخت آن به تفکیک سه تشکیلات نیاز دارد.[۱][۲][۳]
تلگراف از آزمایش‌های تهران آغاز شد
پیش از تثبیت مسیر بین‌المللی، در تهران آزمایش‌های تلگراف انجام شده بود. سولی شاهور، پژوهشگر تاریخ ایران، آغاز این تجربه‌ها را در سال ۱۲۳۷ شرح می‌دهد. میرزا ملکم‌خان در معرفی فناوری نقش داشت و در دارالفنون نیز معلمان و شاگردان در آزمایش‌ها مشارکت کردند. ارتباط کوتاه میان دو اتاق، سپس خطی میان کاخ گلستان و باغ لاله‌زار، از مراحل نخست این تجربه بود.[۱]
گسترش خط از تهران به سوی سلطانیه و تبریز، کارکرد اداری تلگراف را آشکار کرد. شاه می‌توانست از پایتخت درباره وضعیت آذربایجان پرسش کند و پاسخ بگیرد. کیفیت نامناسب ساخت و قطع‌شدن خطوط همچنان مشکل بود. این سابقه نشان می‌دهد که استفاده داخلی از تلگراف، پیش از شکل‌گیری شبکه منظم عبور پیام‌های هند و اروپا آغاز شده بود.[۱]
چرا بریتانیا به راه ایران توجه کرد؟
شورش هند در سال ۱۲۳۶ اهمیت دریافت سریع خبر را برای حکومت بریتانیا بیشتر کرد. مسیرهای اولیه کابل دریایی در دریای سرخ و اقیانوس هند با ناکامی روبه‌رو شده بودند. مذاکره با ایران بخشی از جست‌وجوی راه ارتباطی دیگری بود که لندن را از طریق خشکی و خلیج فارس به هند متصل کند.[۲]
توافق‌های اوایل دهه ۱۲۴۰، راه ایجاد خطی از خانقین به تهران و بوشهر را باز کردند. در اواخر سال ۱۲۴۳ نخستین ارتباط بی‌وقفه میان هند و لندن از راه ایران برقرار شد. با این حال، آماده‌شدن سیم با آغاز خدمت منظم یکسان نبود. اختلاف بر سر اداره خط، خدمت منظم را به تأخیر انداخت.[۲]
سه شبکه را باید از هم شناخت
شبکه دولتی ایران، اداره تلگراف هند و اروپا و شرکت تلگراف هند و اروپا نام‌های یک سازمان نبودند. شبکه ایرانی برای ارتباطات کشور گسترش می‌یافت. اداره تلگراف هند و اروپا، نهادی وابسته به حکومت هند بریتانیا با مرکزیت لندن بود. شرکت تلگراف هند و اروپا تشکیلاتی خصوصی بود که فعالیت خاندان زیمنس و مسیر روسیه در شکل‌گیری آن اهمیت داشت.[۲][۳]
در سال ۱۲۴۶، ناصرالدین‌شاه امتیاز خط تهران تا جلفا را برای مدت بیست‌وپنج سال به شرکت داد. بنا بر شرایط اولیه، پس از پایان مدت، خط به ایران واگذار می‌شد، مگر آن‌که توافق تازه‌ای صورت گیرد. اتصال این بخش به راه‌های قفقاز و اروپا، مسیر خصوصی شرکت را از مسیر اداره وابسته به حکومت هند متمایز می‌کرد. قراردادهای بعدی نیز مدت فعالیت شرکت را تغییر دادند.[۳]
از این رو، در خواندن خبرهای قدیمی باید پرسید کدام خط قطع شده، چه نهادی آن را اداره می‌کرده و پیام از چه مسیری می‌گذشته است. کاربرد یک نام کلی مانند «تلگراف انگلیس» می‌تواند تفاوت مالکیت، اداره فنی و امتیاز عبور را پنهان کند.
قرارداد درباره درآمد و اختیار چه می‌گفت؟
یکی از اسناد نگهداری‌شده در کتابخانه بریتانیا، متن توافق مربوط به سیم سوم تهران و بوشهر را در مجموعه‌ای درباره حقوق فرود کابل‌ها بازنشر کرده است. این توافق در سال ۱۲۵۲ تصویب شد. بند هفتم، پیام داخلی را با آغاز و پایان آن در ایستگاه‌های ایران تعریف می‌کرد و درآمد چنین پیام‌هایی را به دولت ایران اختصاص می‌داد.[۴]
در این سند، درآمد پیام محلی، حق عبور پیام و اداره فنی موضوع‌های جداگانه‌اند. بنابراین برای سنجیدن میزان اختیار ایران، وجود سیم در خاک کشور به‌تنهایی کافی نیست. متن امتیاز و مسئولیت هر اداره نیز باید بررسی شود.
یک پرسش در مجلس عوام، تفاوت دو تشکیلات را آشکار کرد
در اواخر سال ۱۲۸۷، گزارشی درباره قطع خط تبریز و جلفا به مجلس عوام بریتانیا رسید. ادوارد گری، وزیر خارجه، در پاسخ توضیح داد که شرکت مربوط در چارچوب قانون شرکت‌های بریتانیا ثبت شده، اما امتیازهای آن در روسیه و ایران با ترتیبات دیگری پیوند داشته است. او همچنین تصریح کرد که هیچ مقام حکومت بریتانیا در هیئت‌مدیره آن حضور ندارد.[۵]
گری میان این شرکت و اداره تلگراف هند و اروپا تمایز گذاشت و گفت ارتباط هند و تهران قطع نشده است. پاسخ او نمونه روشنی است از این‌که قطع یک بخش، لزوماً به معنای از کار افتادن تمام ارتباطات بین‌المللی ایران نبود.[۵]
نقشه چه چیزی نشان می‌دهد؟
نقشه همراه این مقاله، با امضای آر. سی. بارکر، مدیر اداره تلگراف هند و اروپا، در اواخر دهه ۱۲۷۰ تهیه شده است. در راهنمای نقشه، خطوط اداره و شرکت هند و اروپا از خطوط اداره ایرانی تفکیک شده‌اند. محل نمایندگی‌های بریتانیا و روسیه نیز با نشانه‌های جدا مشخص است.[۶]
هم‌زمان دیده‌شدن خطوط ارتباطی و نمایندگی‌های سیاسی، ارزش این نقشه را برای مطالعه جغرافیای دیپلماسی بیشتر می‌کند. با این حال، علامت یک مسیر روی نقشه، سند واگذاری حاکمیت بر آن منطقه نیست. برای داوری درباره حقوق هر طرف باید به قرارداد مربوط مراجعه کرد.
این بحث را می‌توان در کنار سرگذشت بازشدن کارون به روی کشتی‌های خارجی و راه‌آهن تهران و ری خواند. مقایسه متن توافق‌ها و شیوه اداره هر طرح، تصویر دقیق‌تری از تاریخ زیرساخت‌های دوره قاجار به دست می‌دهد.
منابع و پانویس‌ها
- سولی شاهور، «Telegraph i. First Telegraph Lines in Persia»، دانشنامه ایرانیکا، نشر ۱۳۸۸، بازنگری ۱۳۹۱. خواندن پژوهش.
- مایکل روبین، «Indo-European Telegraph Department»، دانشنامه ایرانیکا، جلد سیزدهم، صص ۹۲ تا ۹۵، نشر ۱۳۸۳. خواندن پژوهش.
- مایکل روبین، «Indo-European Telegraph Company»، دانشنامه ایرانیکا، جلد سیزدهم، صص ۹۱ تا ۹۲، نشر ۱۳۸۳. خواندن پژوهش.
- حکومت هند بریتانیا، «Cable Communication: Landing Rights for the Cables of the Indo-European Telegraph Department in Persia»، مجموعه اسناد قراردادی، کتابخانه بریتانیا، IOR/L/PS/18/C119، برگ ۳۰ رو، بندهای ششم تا نهم توافق ۱۲۵۲، در کتابخانه دیجیتال قطر. خواندن سند و تصویر برگ.
- مجلس عوام بریتانیا، «Cutting Telegraph Line in Persia»، پرسش و پاسخ ادوارد گری در اواخر ۱۲۸۷، گزارش رسمی هانسارد. خواندن صورت مذاکرات.
- آر. سی. بارکر، «Skeleton Map of Telegraph Lines in Persia»، اواخر دهه ۱۲۷۰، کتابخانه بریتانیا، Mss Eur F111/350، برگ ۱۸۷ رو، کتابخانه دیجیتال قطر. مشخصات نقشه. تصویر از نسخه نمایشی آرشیو بازتولید شده و حاوی اطلاعات بخش عمومی است که با مجوز دولت باز نسخه ۲ بازنشر می‌شود.
