چرا چاپ سنگی در ایران قاجاری رواج یافت؟
بخش‌های این نوشته
چاپ سنگی در ایران قاجاری به روشی پرکاربرد برای تولید کتاب تبدیل شد. این روش به ناشر امکان می‌داد خط خوشنویس و تصویر نقاش را در فرایندی مشترک تکثیر کند. برای خواننده‌ای که با ظاهر نسخه خطی آشنا بود، کتاب چاپی می‌توانست همچنان شکل آشنایی داشته باشد. هزینه و سادگی نسبی تجهیزات نیز در رواج آن نقش داشت.[۱]
چاپ سنگی چگونه کار می‌کرد؟
در توضیح موزه متروپولیتن، لیتوگرافی روشی است که طرح روی سطح صاف سنگ قرار می‌گیرد و با فرایند شیمیایی برای چاپ آماده می‌شود. در نمونه معمول، از سنگ آهک صیقلی و ماده چرب برای نوشتن یا طراحی استفاده می‌شود. بخش‌های تصویر، مرکب چرب را می‌گیرند و قسمت‌های مرطوبِ بدون طرح آن را پس می‌زنند.[۲]
کاغذ روی سنگ مرکب‌خورده قرار می‌گیرد و فشار دستگاه، نقش را منتقل می‌کند. سطح چاپ در این روش، مانند حروف برجسته چیده‌شده کنار هم نیست. این تفاوت فنی توضیح می‌دهد که چرا یک صفحه می‌توانست ترکیبی از نوشته، حاشیه، جدول و تصویر باشد.[۲]
چرا شکل نسخه خطی حفظ شد؟
اولریش مارزلف، پژوهشگر کتاب‌های مصور فارسی، سه مزیت را برجسته می‌کند. تجهیزات نسبتاً ساده و ارزان بودند. زیبایی خطِ نسخه‌های دست‌نویس می‌توانست ادامه یابد. همچنین نوشته و آرایه تصویری را می‌شد با یک شیوه چاپ کرد. این ویژگی‌ها، کار کاتب و تصویرگر را به جهان چاپ پیوند می‌دادند.[۱]
بنابراین تکثیر کتاب لزوماً به کناررفتن خوشنویسی نینجامید. صفحه‌آرایی و شکل حروف همچنان می‌توانست حاصل کار دست هنرمند باشد، در حالی که نسخه‌های متعددی از آن تولید می‌شد. این پیوند، بخشی از پاسخ به پرسش درباره استقبال از چاپ سنگی است.
مارزلف از قرآنِ چاپ سنگیِ باقی‌مانده از آغاز دهه ۱۲۱۰ به‌عنوان یکی از نشانه‌های نخست این دوره یاد می‌کند. او همچنین به دوره‌ای در میانه سده سیزدهم اشاره دارد که چاپ سنگی بر تولید کتاب در ایران غلبه داشت. در این بحث باید میان ورود تجهیزات، قدیمی‌ترین نمونه باقی‌مانده و گسترش بازار چاپ تفاوت گذاشت.[۱]
چه کتاب‌هایی راهی بازار می‌شدند؟
اولیمپیادا شچگلووا در مدخل چاپ سنگی ایران در ایرانیکا، نقش گسترده چاپخانه‌های خصوصی را توضیح می‌دهد. آثار دینی، دعاها، زندگی‌نامه‌های پیامبر و امامان، متن‌های تعزیه، دیوان شاعران و داستان‌ها از محصولات آن‌ها بودند. کتاب‌ها به فارسی و عربی و در تبریز به ترکی نیز چاپ می‌شدند.[۳]
تهران و تبریز مراکز اصلی بودند، اما در شیراز، اصفهان، مشهد و کاشان نیز کتاب چاپ سنگی منتشر می‌شد. شچگلووا درباره بخشی از فعالیت‌های ولایتی، احتمال سفارش‌های موردی یا پشتیبانی حاکمان و علاقه‌مندان محلی را مطرح می‌کند. بنابراین وجود نام یک شهر بر کتاب، به‌تنهایی اندازه و دوام صنعت چاپ آن شهر را روشن نمی‌کند.[۳]
چاپخانه دولتی و دارالفنون چه نقشی داشتند؟
چاپخانه دولتی و چاپخانه دارالفنون در نشر کتاب‌های علمی و آموزشی اهمیت داشتند. طبق پژوهش شچگلووا، متن‌های ریاضی، علوم طبیعی، تاریخ و جغرافیا، چه تألیف و چه ترجمه، در این مجموعه‌ها تولید می‌شدند. برخی کتاب‌های درسی دارالفنون نیز در چاپخانه‌های بیرون از خود مدرسه به چاپ می‌رسیدند.[۳]
این شواهد، تقسیم ساده‌ای میان چاپ «سنتی» و دانش «جدید» را دشوار می‌کنند. یک فناوری واحد می‌توانست هم دیوان شعر و دعانامه منتشر کند و هم متن آموزشی. برای شناخت محتوای هر چاپخانه، باید فهرست کتاب‌ها و مشخصات نسخه‌ها بررسی شود.
یک صفحه چگونه متن را به تصویر تبدیل می‌کرد؟
نمونه همراه این مقاله، صفحه‌ای از «شجره طیبه» میرزا زین‌العابدین شهشهانی است. ثبت ویکی‌انبار، کتاب را چاپ سنگی سال ۱۲۴۹ معرفی می‌کند و شماره دستیابی نسخه در سازمان اسناد و کتابخانه ملی را ۲۰۰۲۷ـ۶ می‌آورد. موضوع اثر آموزش تجوید قرآن است.[۴]
در همین تصویر، نوشته‌ها در چند جهت و درون قاب‌بندی‌های هندسی جای گرفته‌اند. خواننده فقط با سطرهای یکنواخت روبه‌رو نیست. ترکیب آرایش نوشته و شکل صفحه نشان می‌دهد که بحث تصویرگری در کتاب چاپ سنگی به صحنه‌های داستانی محدود نمی‌شد. البته این یک نمونه است و نماینده ظاهر تمام کتاب‌های آن دوره نیست.[۴]
مواد و ارتباطات فرامرزی را هم باید دید
نایل گرین در چکیده مقاله «سنگ‌هایی از باواریا»، چاپ سنگی ایران را در زمینه اقتصاد صنعتی جهانی بررسی می‌کند. موضوع پژوهش او، تلاش برای دسترسی به مواد و امکانات چاپ سنگی و مقایسه آن با کوشش قدرت‌های دیگر برای یافتن منابع محلی سنگ است. این پرسش، تاریخ چاپ را از سرگذشت یک دستگاه فراتر می‌برد.[۵]
از این منظر، سادگی نسبی دستگاه با بی‌نیازی از مواد، مهارت و شبکه تأمین یکسان نیست. هزینه اولیه، آموزش کارکنان، کیفیت سنگ و کاغذ و امکان توزیع کتاب، پرسش‌های جداگانه‌ای برای بررسی یک چاپخانه‌اند. موفقیت یک روش را باید در کنار این شرایط سنجید.
چاپ سنگی یکی از فصل‌های تاریخ چاپ در ایران است. پژوهش چاپ کتاب به دست ارمنیان جلفا به دوره‌ای قدیمی‌تر و روش دیگری می‌پردازد. مقاله میرزا صالح و نخستین روزنامه ایران نیز مسیر ورود چاپ به روزنامه‌نگاری فارسی را دنبال می‌کند.
منابع و پانویس‌ها
- اولریش مارزلف، «Lithographic Illustrations of the Qajar Period as a Source of Inspiration for Contemporary Iranian Art»، بخش آغازین درباره تاریخ و مزیت‌های چاپ سنگی، نسخه دانشگاهی نویسنده. متن پژوهش.
- موزه متروپولیتن، «Lithograph»، مجموعه «Materials and Techniques»، نشر ۱۳۹۷، شرح فرایند چاپ. شرح موزه.
- اولیمپیادا پی. شچگلووا، «Lithography i. In Persia»، دانشنامه ایرانیکا، نشر ۱۳۸۸، بازنگری ۱۴۰۰، بخش‌های مراکز چاپ و چاپخانه‌های خصوصی و دولتی. متن پژوهش.
- میرزا زین‌العابدین شهشهانی، «شجره طیبه»، چاپ سنگی، ۱۲۴۹، نسخه معرفی‌شده با شماره دستیابی ۲۰۰۲۷ـ۶ کتابخانه ملی ایران، تصویر و مشخصات در ویکی‌انبار، مالکیت عمومی. ثبت تصویر. تصویر از نسخه نمایشی فایل اصلی بازتولید شده است.
- نایل گرین، «Stones from Bavaria: Iranian Lithography in its Global Contexts»، نشریه «Iranian Studies»، جلد ۴۳، شماره ۳، چکیده مقاله، شناسه DOI: 10.1080/00210861003693844. چکیده در وبگاه ناشر.
