چرا اسکناس‌های بانک شاهنشاهی در ایران به‌سختی پذیرفته شدند؟
بخش‌های این نوشته
اسکناس‌های بانک شاهنشاهی در ایران با بی‌اعتمادی بخشی از بازرگانان روبه‌رو شدند. کاغذی که باید جای سکه نقره را می‌گرفت، در همه شهرها به یک اندازه پذیرفته نمی‌شد و تبدیل آن به سکه نیز محدودیت داشت. گسترش پول کاغذی به اعتبار بانک، شیوه بازخرید و اعتماد مردم وابسته بود.
تاریخ این اسکناس‌ها از پرسشی ساده آغاز می‌شود: چرا کسی باید در برابر کالا یا طلب خود، کاغذی بپذیرد که ارزشش به تعهد یک موسسه وابسته است؟ تجربه بانک شاهنشاهی نشان می‌دهد که تاسیس بانک و انتشار پول، به‌تنهایی پذیرش عمومی ایجاد نمی‌کرد.
پیش از بانک، بازرگانان چگونه پول جابه‌جا می‌کردند؟
پوتکین بصیر در مدخل «تاریخ بانکداری در ایران» در دانشنامه ایرانیکا، توضیح می‌دهد که پیش از تاسیس بانک‌های جدید، بازرگانان معتبر و صرافان کارهایی مانند سپرده‌پذیری، وام‌دادن و انتقال وجه انجام می‌دادند. بنابراین ورود بانک به معنای آغاز همه خدمات مالی از نقطه صفر نبود.
علی شرقی در مدخل «اسکناس» از بیجک یاد می‌کند. بیجک تعهدی امضاشده برای پرداخت مبلغ معین بود و اعتبار صادرکننده در پذیرفته‌شدن آن نقش داشت. این برگه‌ها پس از ورود اسکناس بانکی هم در گردش ماندند. مردم و بازرگانان از پیش با کاغذهای اعتباری آشنا بودند، اما اعتبار هر برگه را از صادرکننده آن می‌گرفتند.
بانک شاهنشاهی چه تفاوتی با بانک پیش از خود داشت؟
بانک جدید شرق، موسسه‌ای با مالکیت بریتانیایی، پیش از بانک شاهنشاهی در چند شهر ایران فعالیت کرد. به روایت بصیر، این بانک حساب و سپرده می‌پذیرفت و نوعی حواله قابل پرداخت به حامل عرضه می‌کرد. مدت فعالیتش کوتاه بود و کسب‌وکار آن به بانک شاهنشاهی منتقل شد.
بانک شاهنشاهی به امتیاز دولتی و حق انحصاری انتشار اسکناس متکی بود. آرشیو تاریخی بانک اچ‌اس‌بی‌سی، وارث بعدی این موسسه، توضیح می‌دهد که مرکز حقوقی بانک در بریتانیا بود و دفتر اصلی عملیات آن در تهران قرار داشت. موسسه، شبکه‌ای از شعبه‌ها را نیز گسترش داد.
پیوند این بانک با رویتر، آن را به تاریخ امتیازهای دوره ناصرالدین‌شاه مرتبط می‌کند. جزئیات این مسیر در مقاله امتیاز رویتر و سرانجام لغو آن آمده است.
چرا بازخرید اسکناس به محل انتشار وابسته بود؟
به نوشته بصیر، یکی از موانع مهم پذیرش اسکناس این بود که تبدیل آن به قران نقره در شهری انجام می‌شد که اسکناس در آن انتشار یافته بود. این محدودیت، استفاده از برگه‌ها را در دادوستد میان شهرها دشوار می‌کرد.
بصیر دو ملاحظه را در این سیاست برجسته می‌کند: بانک می‌خواست خطر هجوم برای تبدیل هم‌زمان اسکناس به سکه را مهار کند و از انتقال پول میان شهرها نیز درآمد می‌گرفت. چنین ساختاری، هزینه و محدودیت خدمت بانکی را در تجربه روزمره دارندگان پول وارد می‌کرد.
پس یکسان‌بودن نام بانک روی اسکناس‌ها، الزاماً به معنای یکسان‌بودن امکان نقدکردن آن‌ها در هر شهر نبود. فاصله میان تعهد روی کاغذ و دسترسی به سکه، بخشی از مسئله اعتماد را توضیح می‌دهد.
جنگ چگونه مسئله تبدیل کاغذ به نقره را آشکار کرد؟
علی شرقی می‌نویسد که در آغاز جنگ جهانی اول، بسیاری از دارندگان اسکناس خواستند برگه‌های خود را به قران نقره تبدیل کنند. بانک برای این تقاضا آماده نبود. دولت برای جلوگیری از بحران، نگهداری اسکناس را برای شصت روز اجباری کرد.
این رویداد تفاوت میان گردش معمول پول و بحران اعتماد را نشان می‌دهد. وقتی شمار زیادی از دارندگان پول هم‌زمان خواهان سکه شدند، تعهد بازخرید به آزمونی فوری برای بانک و دولت تبدیل شد. نقش دولت نیز از اعطای امتیاز فراتر رفت و به نحوه برخورد مردم با اسکناس رسید.
حق انتشار پول چگونه به بانک ملی رسید؟
محمد یگانه در مدخل «بانک مرکزی ایران» در ایرانیکا، تاریخ بانک ملی و انتقال وظایف پولی را از هم تفکیک می‌کند. بانک ملی در ۱۷ شهریور ۱۳۰۷ تاسیس شد. طبق توافق نهم خرداد ۱۳۰۹، وظایفی از جمله حق انتشار اسکناس، در برابر پرداخت دویست هزار پوند بریتانیا، از بانک شاهنشاهی به بانک ملی منتقل شد.
انتقال حق انتشار با ورود نخستین اسکناس‌های بانک ملی به گردش، یک تاریخ واحد نداشت. به نوشته شرقی، نخستین سری اسکناس بانک ملی در بهار ۱۳۱۱ منتشر شد. این تمایز برای خواندن تاریخ پول مهم است: امتیاز، توافق انتقال و انتشار عملی اسکناس، سه مرحله جدا بودند.
پایان انحصار اسکناس، پایان فوری بانک نبود
آرشیو اچ‌اس‌بی‌سی نشان می‌دهد که بانک شاهنشاهی پس از ازدست‌دادن نقش انتشار اسکناس، فعالیت خود را ادامه داد. این موسسه سرانجام در ۱۳۳۱ از ایران خارج شد و بخش مهمی از فعالیتش را در دیگر کشورهای منطقه دنبال کرد.
بانک ملی نیز مدتی وظایف بانک تجاری و نقش‌های بانک مرکزی را هم‌زمان بر عهده داشت. یگانه توضیح می‌دهد که همین دوگانگی به مسئله‌ای در ساختار بانکی تبدیل شد. قانون پولی و بانکی هفتم خرداد ۱۳۳۹ مبنای ایجاد بانک مرکزی برای انجام وظایف مربوط به سیاست پولی شد و بانک ملی فعالیت تجاری خود را ادامه داد.
برای زمینه سیاسی این تحولات، مقاله رقابت روسیه و بریتانیا و مناطق نفوذ در ایران را نیز بخوانید.
منابع این مقاله
- پوتکین بصیر، «بانکداری در ایران، بخش نخست: تاریخ بانکداری»، دانشنامه ایرانیکا، جلد سوم، صفحات ۶۹۸ تا ۷۰۸، بخش ورود بانکداری جدید و بانک شاهنشاهی.
- علی شرقی، «اسکناس»، دانشنامه ایرانیکا، انتشار ۱۳۷۷، به‌روزرسانی ۱۳۹۲، صفحات ۶۱۵ تا ۶۲۴.
- محمد یگانه، «بانک مرکزی ایران»، دانشنامه ایرانیکا، انتشار ۱۳۶۷، به‌روزرسانی ۱۳۹۵، صفحات ۶۹۶ تا ۶۹۸.
- آرشیو تاریخی بانک اچ‌اس‌بی‌سی، مجموعه بانک بریتانیایی خاورمیانه، معرفی تاریخ موسسه و شبکه فعالیت آن.
تصویر شاخص: ساختمان بانک شاهنشاهی در تهران، برگرفته از کتاب دیوید فریزر، ناشر بلک‌وود و پسران. منبع تصویر و مجوز مالکیت عمومی.
