جدایی هرات از ایران قاجاری چگونه رقم خورد؟

بخش اول خراسان و هرات

هرات پیش از قاجار چگونه اداره می‌شد؟

در روزگار صفوی، هرات یکی از شهرهای مهم خراسان بود. در سده هجدهم، ابدالی‌ها از فرمان صفویان بیرون آمدند و نادر افشار بعدتر شهر را دوباره گرفت. پس از کشته‌شدن نادر در ۱۱۲۶ خورشیدی، احمدشاه درانی قدرت گرفت و هرات در قلمرو او قرار گرفت. ژوزف‌پیر فریه، افسر فرانسوی، در کتاب تاریخ افغان‌ها کشمکش ابدالی‌ها با صفویان و سپس رویارویی آنان با نادر را در فصل‌های جداگانه روایت کرده است.^۶۷

با فرسایش قدرت درانیان، هرات در اوایل سده نوزدهم مرکز حکومتی شد که شاهزادگان سدوزایی آن را اداره می‌کردند. در کابل و قندهار، شاخه‌های خاندان بارکزایی قدرت گرفتند. فرمانروایان هرات برای حفظ حکومت‌شان گاه به دربار قاجار نزدیک می‌شدند و گاه در برابر آن می‌ایستادند. عباس امانت، مورخ تاریخ قاجار، در پژوهش خود درباره هرات نشان می‌دهد که حتی در میان اعضای یک خاندان، رابطه با تهران می‌توانست با تغییر موازنه قدرت دگرگون شود.^۴

از دید قاجار، سابقه حکومت ایران بر هرات پشتوانه ادعای شاه بود. از دید فرمانروایان هرات، نیروی نظامی و اداره شهر در دست خودشان بود و رابطه با تهران موضوع مذاکره. در کابل و قندهار هم سرنوشت هرات به رقابت خاندان‌ها گره خورده بود. واژه «جدایی» در روایت رایج ایران به پایان ادعای قاجار اشاره دارد. برای فهم وضع شهر در زمان معاهده، باید سابقه این حکومت محلی و دوره کوتاه اشغال نظامی را هم در نظر گرفت.^۴۵

بخش دوم پشت دیوارهای شهر

چرا محاصره اول شکست خورد و دومی به تصرف هرات انجامید؟

محمدشاه قاجار در ۱۲۱۶ خورشیدی به هرات لشکر کشید. کامران میرزا، حاکم سدوزایی، و وزیرش یارمحمدخان از شهر دفاع کردند. الدرد پاتینجر، افسر بریتانیایی، در تقویت دفاع شهر نقش داشت. پس از چند ماه، سپاه قاجار هنوز پشت دیوارها بود. بریتانیا به جزیره خارک نیرو فرستاد و بر شاه فشار آورد. محمدشاه در سنبله ۱۲۱۷ محاصره را برداشت. عباس امانت فرسودگی سپاه و هزینه جنگ را نیز در عقب‌نشینی مهم می‌داند.^۴۸

محمود محمود، در تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس در قرن نوزدهم میلادی، مأموریت پاتینجر را از منظر دفاع بریتانیا از هند توضیح می‌دهد. در روایت او، فرستادن یک افسر به هرات و فشار دریایی بر ایران، اجزای یک سیاست بودند. بریتانیا نگران بود که افزایش نفوذ روسیه در دربار قاجار، راه نفوذ روس‌ها را به سوی افغانستان و هند باز کند. در خود هرات، انگیزه یارمحمدخان حفظ شهر و حکومتش بود. همکاری این دو طرف از همان نقطه‌ای آغاز شد که منافع‌شان به هم رسید.^۴۸

پس از آن محاصره، یارمحمدخان کامران را از میان برداشت و خود قدرت را به دست گرفت. وقتی یارمحمدخان درگذشت، پسرش صیدمحمدخان برای مقابله با فشار بارکزایی‌های کابل و قندهار از ناصرالدین‌شاه کمک خواست. نیروهای ایران وارد هرات شدند و با فشار بریتانیا عقب نشستند. تهران در توافق ۱۲۳۱ خورشیدی محدودیت‌هایی بر اعزام نیرو و مداخله در امور هرات پذیرفت، با این شرط که بریتانیا نیز در امور داخلی هرات مداخله نکند. این توافق پیش از معاهده پاریس بود و بحران بعدی نشان داد که تا چه اندازه به رفتار طرف‌ها و وضعیت شهر وابسته بود.^۴۵

با برکناری صیدمحمدخان، محمدیوسف میرزا، برادرزاده کامران، به قدرت رسید. تهران ابتدا از او حمایت کرد، اما مناسبات‌شان تغییر کرد. عیسی‌خان پس از کنارزدن محمدیوسف، برای مقابله با پیشروی قاجار از دوست‌محمدخان و بریتانیا کمک خواست. هم‌زمان، دوست‌محمدخان با کمپانی هند شرقی پیمان بسته بود و پس از مرگ برادرش کهندل‌خان، قندهار را هم به دست آورد. دربار قاجار اکنون با احتمال پیشروی امیر کابل تا هرات روبه‌رو بود.^۴

این بار ناصرالدین‌شاه، سلطان‌مراد میرزا حسام‌السلطنه، حاکم خراسان، را به هرات فرستاد. به روایت امانت، نیروهای او با کمک یک مهندس نظامی فرانسوی در زیر دیوارهای شهر نقب زدند. محاصره طولانی به کمبود شدید خوراک انجامید و سپاه قاجار در عقرب ۱۲۳۵ شهر را گرفت. حسام‌السلطنه دستور داد سکه به نام شاه زده شود و نام او را در خطبه جمعه بیاورند. چند ماه بعد، همین دو نشانه در متن معاهده پاریس مصداق فرمان‌برداری شمرده شدند.^۴۲

بخش سوم از هرات تا بوشهر

بریتانیا چرا در جنوب ایران وارد جنگ شد؟

اختلاف تهران و لندن پیش از سقوط هرات به قطع رابطه دیپلماتیک رسیده بود. پس از تصرف شهر، بریتانیا جنگ را به خلیج فارس برد. اسناد دولت هند بریتانیایی نشان می‌دهند که فرماندهان برای واداشتن ایران به خروج از هرات، عملیات در جنوب ایران را پیش بردند و برای احتمال گسترش جنگ به افغانستان نیز طرح‌هایی بررسی کردند. در قوس ۱۲۳۵، نیروهای اعزامی بریتانیا خارک و سپس بوشهر را گرفتند. جنگ در خوشاب ادامه یافت و بعدتر ناوهای بریتانیایی به محمره، خرمشهر امروزی، حمله کردند.^۵۹

پس از سقوط بوشهر، دولت ایران برای صلح اقدام کرد. با میانجی‌گری ناپلئون سوم و وزیر خارجه فرانسه، فرخ‌خان امین‌الملک، نماینده ناصرالدین‌شاه، با لرد کاولی، سفیر بریتانیا در فرانسه، مذاکره کرد. دو نماینده در ۱۳ حوت ۱۲۳۵ معاهده را در پاریس امضا کردند. سند مبادله تصدیق‌نامه‌ها تاریخ ۱۲ ثور ۱۲۳۶ و محل مبادله را بغداد ثبت کرده است. فاصله میان امضا و مبادله اهمیت داشت، زیرا مهلت خروج نیروهای ایران طبق خود معاهده از تاریخ مبادله حساب می‌شد.^۲۵

بخش چهارم سند و مفاد آن

ایران در پاریس چه تعهدی داد؟

در نسخه دوزبانه معاهده، ماده پنجم درباره خروج سپاه و مقام‌های ایران است. ماده ششم به خود ادعای حاکمیت می‌پردازد. این ماده از شاه ایران می‌خواست از ادعای سلطنت بر شهر و خاک هرات و سرزمین‌های افغانستان دست بکشد و از حاکمان آن‌ها سکه، خطبه یا باج نخواهد. دولت ایران همچنین متعهد شد استقلال هرات و افغانستان را به رسمیت بشناسد و از مداخله در امور داخلی افغانستان خودداری کند.^۲

«ترک بکند کل ادعای سلطنتی بر خاک و شهر هرات و ممالک افغان»

در زبان سیاسی آن دوره، سکه و خطبه راه‌هایی برای نشان‌دادن فرمان‌برداری بودند. درخواست باج هم معنای مالی و سیاسی داشت. آوردن هر سه در ماده ششم، تعهد شاه را از یک اعلام کلی به رفتارهای مشخص پیوند می‌زد. در مقابل، بریتانیا قول داد برای پیش‌گیری و رفع اختلاف‌ها از نفوذ خود استفاده کند. ماده هشتم نیز آزادی اسیران و گروگان‌های افغان را به آزادی اسیران و بازداشت‌شدگان ایرانی از طرف افغان‌ها مشروط کرد.^۲

امضاکنندگان معاهده ایران و بریتانیا بودند. متن، تعهد ایران به شناسایی استقلال هرات و افغانستان را ثبت کرد. به همین دلیل، نتیجه مستقیم آن برای هرات پایان ادعای رسمی حاکمیت قاجار و خروج نیروهایش بود. چگونگی رابطه بعدی هرات با حکومت کابل در میدان سیاست و جنگ منطقه تعیین شد.^۲۳

بخش پنجم از خروج قاجار تا ورود سپاه کابل

در شش سال پس از پاریس، چه کسی بر هرات حکومت کرد؟

پیش از خروج سپاه ایران، سلطان‌احمدخان، برادرزاده و داماد دوست‌محمدخان، بر هرات گماشته شد. ژان کالمار، پژوهشگر جنگ ایران و بریتانیا، می‌نویسد که سلطان‌احمدخان در عمل به دربار قاجار وابسته بود و در عین حال از شناسایی عملی بریتانیا برخوردار شد. حکومت او نشان می‌دهد که خروج سربازان ایران و کاهش نفوذ سیاسی تهران دو روند جداگانه بودند.^۵

در پرونده رسمی «امور هرات» در آرشیف دفتر هند، مکاتبات پس از خروج ایران هنوز از شورش در شهر، دیدگاه‌های متفاوت درباره استقلال هرات و ضرورت تقویت دفاع آن سخن می‌گویند. یکی از موضوع‌های پرونده، رسیدن فرستاده‌ای روس به قندهار بود که قصد داشت به هرات برود. چنین مکاتباتی نگاه مقام‌های بریتانیا را نشان می‌دهند. آن‌ها وضع هرات را پس از معاهده همچنان از راه امنیت هند و رقابت منطقه‌ای دنبال می‌کردند.^۳

وقتی سلطان‌احمدخان فراه را گرفت، کشمکش با امیر کابل به جنگ رسید. دوست‌محمدخان نیروهای خود را به سوی هرات برد و شهر را محاصره کرد. سلطان‌احمدخان در جریان محاصره درگذشت و در جوزای ۱۲۴۲، سپاه امیر شهر را گرفت. فیض‌محمد کاتب هزاره این رخداد را در جلد اول سراج‌التواریخ، در شرح روزگار دوست‌محمدخان، آورده است. پژوهش آرش خازنی نیز ورود سپاه امیر و غارت شهر را ثبت می‌کند. دوست‌محمدخان اندکی بعد درگذشت و در گازرگاه هرات به خاک سپرده شد.^۱۰۱۱۱۲

بخش ششم پس از محاصره

در بازار هرات، مردم از چه حرف می‌زدند؟

در گزارش‌های دیپلماتیک، نام هرات کنار واژه‌هایی چون استقلال، مرز و امنیت می‌آید. وامبری در سفرنامه خود از گفت‌وگوهای مردم پس از محاصره نوشته است. به گفته او، مردم از چگونگی تصرف شهر و از غارت خانه‌ها حرف می‌زدند. او ماجرای مردی را هم نقل می‌کند که کتاب‌هایش را برده بودند و از میان آن‌ها، بیش از همه دلش برای قرآنی می‌سوخت که از پدربزرگش به او رسیده بود. وامبری شهر را پس از جنگ دید و گزارش روزهای غارت را از گفته‌های مردم نقل کرد.^۱

در همان سفرنامه، وامبری از بخشی از بازار میان دو کاروان‌سرا یاد می‌کند که هنوز پررفت‌وآمد بود. به مشاهده او، مردمی با لباس‌ها و پیشینه‌های گوناگون در آن دادوستد می‌کردند. دکان‌ها پس از محاصره به‌تدریج باز می‌شدند و مأموران حکومت تازه بر خریدوفروش مالیات می‌گرفتند. آنچه او پس از تغییر فرمانروای شهر دید، بازاری بود که در میان ویرانی‌ها دوباره کار خود را آغاز کرده بود.^۱