هانا آرنت، از اردوگاه گورس تا گواهی سفرِ یک زن بی‌تابعیت
بخش‌های این نوشته
در جنوری ۱۹۴۹، هانا آرنت در نیویارک برگه‌ای برای اثبات هویت خود امضا کرد. در آن نوشت که می‌خواهد سند را به جای گذرنامه به کار ببرد، زیرا به عنوان فردی بی‌تابعیت در آن زمان نمی‌تواند گذرنامه بگیرد. هشت سال از ورودش به امریکا می‌گذشت. در این مدت نوشته‌هایش در مجله‌ها و روزنامه‌ها نشر شده بود و کار پژوهشی می‌کرد. با این همه، برای گرفتن سند سفر هنوز باید توضیح می‌داد که هیچ کشوری او را تبعه خود نمی‌شناسد. کتابخانه کانگرس امریکا همان برگه استفاده‌شده را در میان اسنادش نگه داشته است.۱، ۲، ۳
آرنت در ۱۹۳۳ از آلمان بیرون شده بود. پس از چند سال کار با جوانان یهودی در فرانسه، خودش را در اردوگاه بازداشت گورس یافت و بار دیگر ناچار به ترک جایی شد که در آن زندگی می‌کرد. در امریکا درباره تجربه کسانی نوشت که همراه خانه و کار، امکان استفاده از زبان آشنای‌شان را نیز از دست می‌دهند. برگه ۱۹۴۹ بخش دیگری از همان تجربه را نشان می‌دهد. او در نامه و مقاله می‌توانست درباره بی‌تابعیتی حرف بزند، ولی برای سفر باید آن را به زبان اداره‌ها و با گواهی هویت ثبت می‌کرد.۱، ۴، ۵
کار در برلین و بازداشت در ۱۹۳۳
آرنت در خانواده‌ای یهودی در آلمان به دنیا آمد و در کونیگسبرگ بزرگ شد. در دانشگاه فلسفه خواند و رساله دکتری‌اش را درباره مفهوم عشق در نوشته‌های آگوستین نوشت. کارل یاسپرس استاد راهنمایش در هایدلبرگ بود. تا اوایل دهه ۱۹۳۰، او سرگرم پژوهش درباره راحل فارنهاگن، نویسنده یهودی آلمانی، نیز بود. این پژوهش را با خود به فرانسه برد و بخش‌هایی از آن را در تبعید تکمیل کرد. کتاب سال‌ها بعد، زمانی که آرنت در امریکا زندگی می‌کرد، نخست به انگلیسی منتشر شد. نسخه آلمانی بعد از آن به دست خوانندگان رسید.۲، ۳، ۶
آرنت در گفت‌وگوی تلویزیونی با گونتر گاوس در ۱۹۶۴، از تغییری حرف زد که آتش‌سوزی پارلمان آلمان در فبروری ۱۹۳۳ در نگاهش ایجاد کرد. به گفته او، در پی آن بازداشت‌های غیرقانونی شروع شد. او در برلین پذیرفت برای یکی از سازمان‌های صهیونیستی، نمونه‌هایی از تبلیغات یهودستیزانه را از نشریه‌ها جمع کند. هدف این بود که مواردی را که بیرون از آلمان به آسانی دیده نمی‌شدند، گردآوری کنند. آرنت هنگام انجام همین کار بازداشت شد. به یاد داشت که حدود هشت روز در بازداشت ماند. در مصاحبه گفت باید طوری پاسخ می‌داد که مأمور بازجو از کار سازمان سر درنیاورد.۷، ۸
وقتی آزاد شد، می‌دانست کار بازداشت‌ها ادامه دارد. در همان مصاحبه گفت پس از آزادی به صورت غیررسمی از مرز گذشت. کتابخانه کانگرس مسیر حرکتش را از پراگ و ژنو تا پاریس ثبت کرده است. او در فرانسه توانست مدتی بماند و کار کند. در ۱۹۳۷، تابعیت آلمانی‌اش را از دست داد. از آن پس، وضعیتش تنها به تصمیم درباره محل زندگی بستگی نداشت. برای رفتن از یک کشور به کشور دیگر، باید راهی برای گرفتن اسنادی پیدا می‌کرد که یک شهروند معمولاً از دولت کشورش می‌گیرد. این وضع تا سال‌ها پس از رسیدن به نیویارک هم ادامه یافت.۱، ۴، ۸، ۹
از کار با جوانان در پاریس تا بازداشت در گورس
در پاریس، بخشی از کار آرنت به کمک به کودکان و جوانان یهودی مربوط می‌شد که باید جایی بیرون از اروپا برای زندگی پیدا می‌کردند. با برنامه «علیای جوانان» کار کرد، برنامه‌ای که جوانان را برای رفتن به فلسطین آماده می‌کرد. در پرونده بنیاد ملی علوم انسانی امریکا، عکسی از آرنت در ۱۹۳۵ آمده است که او را در کشتی در جریان یکی از همین سفرها نشان می‌دهد. آرنت که چند سال پیش از آلمان بیرون شده بود، در فرانسه با کارهایی سروکار داشت که برای خروج جوانان دیگر لازم بود. در همان سال‌ها با هاینریش بلوشر آشنا شد و در ۱۹۴۰ با او ازدواج کرد.۱، ۶، ۱۰
در می ۱۹۴۰، هم‌زمان با پیشروی ارتش آلمان در غرب اروپا، مقام‌های فرانسه گروهی از زنان مهاجر را در پاریس گرد آوردند. آرنت مدتی در ورزشگاه سرپوشیده ولودروم دیور نگه داشته شد و بعد به گورس در جنوب غرب فرانسه انتقال یافت. گورس را حکومت فرانسه در ۱۹۳۹، پیش از اشغال فرانسه، ایجاد کرده بود. ابتدا بسیاری از کسانی را که پس از جنگ داخلی اسپانیا از مرز گذشته بودند، در آن جا داده بودند. بعدتر گروه‌های دیگری، از جمله پناهجویان یهودی، به آن‌جا فرستاده شدند. کسی که از آزار حکومت آلمان گریخته بود، در فرانسه هم می‌توانست در رده اتباع خارجی بازداشت شود.۶، ۱۰، ۱۱
آرنت چند هفته در گورس ماند. پس از خروج از اردوگاه، به مونتوبان در بخش اشغال‌نشده فرانسه رسید. در شرح بنیاد ملی علوم انسانی امریکا، بخشی از راه را با موترهای عبوری و بخش دیگر را پیاده رفت. او و بلوشر که در جریان بازداشت‌ها از هم جدا شده بودند، در فرانسه دوباره یکدیگر را پیدا کردند. در سال بعد، مدتی در لیسبون به سر بردند. پرونده‌های زندگی آرنت این توقف را به عنوان بخشی از انتظار برای رفتن به امریکا ثبت می‌کنند. آن دو در می ۱۹۴۱ به نیویارک رسیدند.۴، ۶، ۱۰، ۱۲
گاه‌شمار زندگی آرنت می‌گوید که در جنوری ۱۹۴۱، او و بلوشر با قطار از فرانسه بیرون شدند و از راه اسپانیا به پرتگال رسیدند. سند هویتی آرنت مهر ورود به نیویارک در ۲۲ می را دارد. پژوهشی درباره توقف آنان در لیسبون، این تاریخ را از روی همان مهر ثبت کرده است. مادر آرنت، مارتا، یک ماه پس از آنان به نیویارک رسید و با دختر و دامادش زندگی کرد. در مجموعه اسناد کتابخانه کانگرس، مدارک مربوط به این سال‌ها کمتر از سال‌های بعد است. چند نامه، مدرک مهاجرت و یادداشت شخصی بخشی از آن مسیر را ثبت کرده‌اند.۴، ۱۲، ۱۵
در نیویارک، نوشتن درباره خانه و زبان
آرنت پس از رسیدن به نیویارک کار نویسندگی را ادامه داد. در سال‌های نخست برای روزنامه آلمانی‌زبان «آوفباو» نوشت. خوانندگان این روزنامه شامل کسانی بودند که خودشان از کشورهای آلمانی‌زبان بیرون شده بودند. در جنوری ۱۹۴۳، مقاله «ما پناهندگان» او در مجله «منورا» نشر شد. آرنت در مقاله نوشت: «خانه‌مان را از دست دادیم، یعنی آشنایی زندگی روزمره را.» بعد از کار و زبان یاد کرد. به نظرش از دست دادن زبان آشنا در یک کشور تازه، روی چیزهای ساده‌ای مانند واکنش‌های روزانه، حرکت دست‌ها و شیوه بیان احساس نیز اثر می‌گذاشت.۳، ۵، ۱۳
کار آرنت در نیویارک به نوشتن برای نشریه‌ها محدود نمی‌شد. از ۱۹۴۶ تا ۱۹۴۸ در نشر شوکن کار ویراستاری کرد. بعد در سازمان بازسازی فرهنگی یهودیان مسئولیت اجرایی داشت. آن سازمان برای نگهداری و بازگرداندن کتاب‌ها و آثار فرهنگی یهودیان اروپا کار می‌کرد. در سال‌هایی که آرنت برای نویسندگان و ناشران کار می‌کرد، بازگشت به اروپا برای پیگیری بخشی از همین فعالیت‌ها مطرح بود. در ۱۹۴۹ سند هویت موقت برای کسی اهمیت عملی داشت که کارش از یک کشور به کشور دیگر می‌رسید. گاه‌شمار زندگی آرنت نخستین سفر بعد از جنگ او به اروپا را در همان دوره ثبت می‌کند.۱، ۴، ۱۲
در نامه‌ای به کارل یاسپرس در ۱۹۴۶، آرنت درباره گرفتاری‌های اداری کسی نوشت که تابعیت ندارد. کتابخانه کانگرس در معرفی مجموعه نامه‌هایش، همین تجربه را به پرسشی پیوند می‌دهد که بعدتر در نوشته‌های سیاسی او دنبال شد. اگر فرد عضویت رسمی هیچ کشوری را نداشته باشد، برای دسترسی به حقوقی که روی کاغذ برای انسان‌ها در نظر گرفته شده‌اند به کجا مراجعه می‌کند؟ برای آرنت، این پرسش پیش از آن‌که در کتاب‌هایش بیاید، در قالب سند هویت، امکان سفر و یافتن جایی برای کار در زندگی روزانه ظاهر شده بود.۱، ۲، ۴
در ۱۹۵۱، آرنت تابعیت امریکا را گرفت. همان سال کتاب «خاستگاه‌های توتالیتاریسم» منتشر شد. در بخشی از آن، درباره کسانی بحث کرد که پس از جنگ و جابه‌جایی، حمایت کشوری را از دست داده بودند. نوشته ۱۹۴۳ از تجربه روزانه آغاز کرده بود و کتاب به این پرداخت که دولت‌ها و نظام تابعیت چگونه تعیین می‌کنند چه کسی می‌تواند از حقوقش استفاده کند. هر دو نوشته از دوره‌ای می‌آمدند که آرنت برای پیدا کردن محل اقامت و امکان رفت‌وآمد، محدودیت‌های بی‌تابعیتی را خودش تجربه کرده بود.۱، ۲، ۱۳
گواهی سال ۱۹۴۹ به زبان انگلیسی نوشته شده بود. در آن، آرنت مشخصات شخصی و نام همسرش را ثبت کرد و توضیح داد که قصد دارد برگه را «به جای گذرنامه» استفاده کند. خود سند در پرونده شخصی‌اش باقی ماند. در شرح کتابخانه کانگرس، این برگه در کنار دو تاریخ آمده است، ورود به امریکا در ۱۹۴۱ و دریافت تابعیت در ۱۹۵۱. این فاصله نشان می‌دهد که یافتن محل اقامت و شروع کار در یک کشور می‌توانست سال‌ها پیش از گرفتن تابعیت آن کشور اتفاق بیفتد. در نامه‌اش به یاسپرس هم دشواری همین فاصله را از تجربه خودش توضیح داده بود.۱، ۲، ۱۶
پرسشی که در تلویزیون از او شد
در عکس شاخص این روایت، آرنت در ۱۹۵۵ در آلمان سخنرانی می‌کند. آن سال، چهار سال از گرفتن تابعیت امریکا می‌گذشت و نسخه آلمانی کتابش درباره توتالیتاریسم هم منتشر شده بود. کتابخانه کانگرس عکس را با همین تاریخ در گاه‌شمار آثار و سفرهای او آورده است. آرنت در نیویارک زندگی می‌کرد و بخشی از کارش را به انگلیسی می‌نوشت. برای خوانندگان آلمانی نیز می‌نوشت و سخن می‌گفت. چند سال بعد در یک برنامه تلویزیونی، فرصت یافت درباره همین نسبت با دو زبان از تجربه خودش صحبت کند.۳، ۷، ۱۲
در گفت‌وگوی تلویزیونی ۱۹۶۴، گاوس از آرنت پرسید چه چیزی از آلمان دوران کودکی برایش باقی مانده است. آرنت پاسخ داد: «زبان باقی مانده است.» توضیح داد که در سال‌های فرانسه به فرانسوی مسلط شده بود و در امریکا به انگلیسی می‌نوشت. رابطه‌اش با زبان آلمانی شکل دیگری داشت. در آلمانی، شعرهایی را از بر داشت و می‌توانست جمله‌هایی بنویسد که در انگلیسی با احتیاط بیشتری سراغ‌شان می‌رفت. آن گفت‌وگو به زبانی انجام شد که آرنت در سال‌های اقامت در فرانسه و امریکا با خود نگه داشته بود. سال‌ها پیش، در مجله‌ای در نیویارک، درباره روزهایی نوشته بود که پناهندگان دیگر نمی‌توانستند در محیط تازه به همان زبان آشنای خانه حرف بزنند.۵، ۷، ۱۴
منابع و اعتبار عکس‌ها
- سند هویت هانا آرنت به جای گذرنامه، ۱۹۴۹، نمایشگاه کتابخانه کانگرس.
- پرونده تبعید، بی‌تابعیتی و آثار سیاسی آرنت، کتابخانه کانگرس.
- گاه‌شمار زندگی و نشر آثار هانا آرنت، کتابخانه کانگرس.
- راهنمای مجموعه دست‌نوشته‌ها و اسناد مهاجرت آرنت، کتابخانه کانگرس.
- گزیده مقاله «ما پناهندگان» از نوشته خود آرنت، ۱۹۴۳.
- پرونده زندگی، تحصیل و سال‌های فرانسه در دانشنامه زندگی‌نامه آلمان.
- متن کامل مصاحبه گونتر گاوس با هانا آرنت، پخش ۲۸ اکتوبر ۱۹۶۴.
- گفته‌های آرنت درباره بازداشت و خروج از آلمان در ۱۹۳۳، گزیده مصاحبه.
- ثبت مسیر پراگ، ژنو، پاریس و ورود به امریکا، کتابخانه کانگرس.
- پرونده سفر ۱۹۳۵، بازداشت در فرانسه و فرار از گورس، بنیاد ملی علوم انسانی امریکا.
- تاریخچه ایجاد اردوگاه گورس و گروه‌های بازداشت‌شده، موزه یادبود هولوکاست امریکا.
- گاه‌شمار اقامت در لیسبون، ورود به نیویارک و نشر آثار.
- کتاب‌شناسی آرنت و ثبت نشر مقاله «ما پناهندگان»، مرکز هانا آرنت در کالج بارد.
- ثبت بخش مربوط به زبان مادری در مصاحبه ۱۹۶۴، مرکز هانا آرنت در کالج بارد.
- عکس شاخص، هانا آرنت هنگام سخنرانی در آلمان، ۱۹۵۵. عکاس نامعلوم، مجموعه کتابخانه کانگرس، مالکیت عمومی در امریکا.
- پژوهش درباره اقامت آرنت و بلوشر در لیسبون و مهر ورود نیویارک، مجله پژوهشی هانا آرنت.
- رونوشت گواهی هویت جنوری ۱۹۴۹ از مجموعه کتابخانه کانگرس، خانه ادبیات مونیخ.
