مزون الملیحان، دختری که کتاب‌هایش را از سوریه تا زعتری برد
بخش‌های این نوشته
در اکتوبر ۲۰۱۷، مزون الملیحان در یک مرکز آموزشی در عمان، پایتخت اردن، با سدره دیدار کرد. سدره چهارده سال داشت و گفته بود می‌خواهد مشاور حقوقی شود. وقتی با خانواده‌اش از سوریه بیرون شد، ده‌ساله بود. دو سال از درس بازمانده بود و حالا در مرکز «مکانی» درس‌هایی می‌خواند تا بتواند وارد مکتب دولتی شود. مزون پس از دیدار گفت که شنیدن تجربه سدره، روزی را به یادش آورده که خودش باید از خانه و مکتبش جدا می‌شد. او نخستین بار پس از انتقال خانواده‌اش به بریتانیا به اردن برگشته بود.۱
چهار سال پیش از این دیدار، مزون هم در چهارده‌سالگی از سوریه بیرون شده بود. به او گفته بودند تنها ضروری‌ترین چیزهایش را بردارد. در خاطراتی که با همکاری وندی پرلمن نوشت، شرح داده که چه چیزی را انتخاب کرد. کتاب‌های مکتب را با خود برد. خانواده به اردن رسید و نزدیک به سه سال در اردوگاه‌های پناهندگان ماند. مزون در این مدت خودش درس خواند و با خانواده‌هایی صحبت کرد که دختران‌شان هنوز به صنف نرفته بودند. در بازگشت به اردن، کارش به دیدار کودکانی رسیده بود که همان پرسش‌ها را پیش رو داشتند.۱، ۲، ۳
کتاب‌هایی که از سوریه آمدند
در نخستین فصل خاطرات مزون، کودکی‌اش از یک بازی فوتبال شروع می‌شود. او با برادران و پسران کاکایش در راه نزدیک خانه بازی می‌کرد. دو سنگ برای نشان دادن دروازه می‌گذاشتند. در یکی از بازی‌ها، مزون که از جر و بحث خسته شده بود، توپ را برداشت و وانمود کرد به خانه می‌رود. کمی جلوتر، توپ را گذاشت و به سوی دروازه زد. این خاطره از سال‌هایی است که زندگی او در جنوب سوریه با مکتب، خانه و رفت‌وآمد میان بستگان می‌گذشت. کتاب چند سال بعد، همراه با شرح بیرون شدن از همان محیط، آن صحنه را ثبت کرد.۲، ۴
مزون از درعا آمده بود. در گفت‌وگوهایی که بعدتر درباره جنگ داشت، از مختل شدن آموزش و ترس خانواده‌ها برای فرستادن فرزندان به مکتب گفت. در ۲۰۱۳، خانواده به اردن رفت. مزون در گفت‌وگو با «سوریه دیپلی» گفت از نخستین نگرانی‌هایش در اردن این بود که آیا دوباره می‌تواند درس بخواند. در زعتری مکتب بود و او توانست ادامه بدهد. بعدتر به رسانه‌ای در اردن گفت تفاوت درس‌ها آن اندازه نبود که نتواند از پس آن برآید. چیزی که توجهش را جلب کرد، شمار دختران هم‌سن یا کم‌سن‌تر از خودش بود که بیرون از صنف مانده بودند.۳، ۴، ۵، ۶
در گفت‌وگویی در ۲۰۱۹، مزون از ده کتاب درسی یاد کرد که هنگام خروج در بکسش گذاشته بود. پدرش گفته بود برای برداشتن وسایل باید انتخاب کند. در خانه هنوز می‌شد برای رفتن بکس بست، اما کسی نمی‌توانست به او بگوید چند روز از مکتب دور خواهد ماند. سال‌ها بعد، در نشست انستیتوت بین‌المللی صلح، وقتی همین بخش از سفر را برای حاضران تعریف کرد، گفت: «امیدم را با خود بردم و کتاب‌هایم را با خود بردم.» به گفته او، ادامه درس چیزی بود که از همان هنگام برای خود در نظر داشت.۲، ۱۳، ۱۴
گفت‌وگو از خیمه‌ای به خیمه دیگر
مزون در اردوگاه از خانواده‌ها می‌پرسید چرا فرزندشان به مکتب نمی‌رود. در روایت خودش، بعضی خانواده‌ها فکر می‌کردند ازدواج زودهنگام به دخترشان امنیت بیشتری می‌دهد. عده‌ای از ادامه درس فایده‌ای نمی‌دیدند، چون نمی‌دانستند چه وقت می‌توانند به خانه برگردند یا پس از اردوگاه کجا خواهند رفت. مزون در یادداشتی برای بنیاد ملاله نوشت که در گفت‌وگو با دختران از همین نگرانی‌ها شروع می‌کرد. درباره این حرف می‌زد که درس خواندن چه امکاناتی برای آینده آنان فراهم می‌کند و چرا می‌ارزد آموزش را در همان جایی که زندگی می‌کنند ادامه بدهند.۵، ۷
در مصاحبه‌ای در ۲۰۱۷، او شیوه کارش را با یک جمله توضیح داد: «از خیمه‌ای به خیمه دیگر و از دری به در دیگر می‌رفتم تا درباره مکتب به آن‌ها بگویم.» خودش هم شاگرد بود و می‌توانست به خانواده‌ها از مکتب اردوگاه و تجربه رفتن به صنف بگوید. صندوق کودکان سازمان ملل، یونیسف، مدت زندگی او در زعتری را حدود هجده ماه ثبت کرده است. خانواده بعدتر در اردوگاه ازرق هم زندگی کرد. مزون در آن‌جا به گفت‌وگو با خانواده‌ها ادامه داد و پس از رفتن به بریتانیا نیز کوشید با دوستانش در هر دو اردوگاه در تماس بماند.۱، ۳، ۵، ۷
فعالیت در اردن زمینه آشنایی‌اش با ملاله یوسف‌زی را فراهم کرد. یونیسف امریکا گزارش داده که ملاله او را در ۲۰۱۴ به مراسم دریافت جایزه صلح نوبل در اسلو دعوت کرد. مزون بعدتر در یادداشت خودش از سخنرانی مشترک‌شان در کنفرانس حمایت از سوریه در لندن در فبروری ۲۰۱۶ نوشت. گفت می‌خواست مقام‌های حاضر بشنوند که کودکان آواره سوری برای آینده‌شان برنامه دارند و برای برگشتن به درس به کمک نیاز دارند. در همان یادداشت نوشت که از شنیدن وعده مقام‌ها برای بازگشت کودکان پناهنده به درس خوشحال شده است و امیدوار است به آن عمل کنند. خودش چند ماه بود به بریتانیا رسیده بود و هم‌زمان با حضور در چنین نشست‌هایی باید به شیوه درس خواندن در یک مکتب تازه عادت می‌کرد.۷، ۸
مکتب تازه در نیوکاسل
مزون و خانواده‌اش در نوامبر ۲۰۱۵ به نیوکاسل در شمال انگلستان رفتند. او در نوشته‌ای در ۲۰۱۶ گفت که فهمیدن آنچه در صنف می‌گذشت در آغاز دشوار بود. برای یاد گرفتن انگلیسی کار می‌کرد و می‌دید که در مکتب، شاگردانی از کشورهای مختلف حضور دارند. خودش، خواهر و برادرانش برای پیدا کردن راه‌شان در مکتب از دیگران کمک گرفتند. در همان نوشته توضیح داد که تماس با دوستانش در زعتری و ازرق همیشه آسان نیست. گاهی اینترنت ضعیف بود و گاهی دوستانش اعتبار کافی برای تماس نداشتند. رفتن به مکتب در نیوکاسل برای او به معنای یاد گرفتن شیوه دیگری از درس و حفظ رابطه با دوستانی بود که جا مانده بودند.۷
در همان سال، او در نشست آموزش دختران در لندن شرکت کرد. راسل واتکینز در ۷ جولای از مزون در آن برنامه عکس گرفت. تصویر زمانی ثبت شد که او تازه بخشی از دوره مکتب خود را در بریتانیا گذرانده بود. در یادداشتش برای بنیاد ملاله، از آشنایی با دخترانی از نایجریا، پاکستان و سومالیا نوشت که هر کدام درباره مانع‌های آموزش در محیط خود حرف می‌زدند. بعضی از آنان با هزینه درس یا ازدواج زودهنگام روبه‌رو بودند و برای برخی دسترسی به مکتب مسئله اصلی بود. مزون در بریتانیا تجربه خودش از زعتری را در کنار گفته‌های آن دختران بازگو می‌کرد.۷، ۹
درس در نیوکاسل با برنامه‌های بیرون از مکتب هم‌زمان بود. در سپتامبر ۲۰۱۷، وقتی در یک نشست درباره نقش جوانان در سیاست‌های پناهندگی سخن گفت، هنوز دوره آمادگی ورود به دانشگاه را می‌خواند. کمی بعد در گفت‌وگویی گفت که برای ورود به دانشگاه در ۲۰۱۸ درخواست می‌دهد و به سیاست و روابط بین‌الملل علاقه دارد. ناشر خاطراتش بعدتر ثبت کرد که از دانشگاه نیوکاسل فارغ شد. مزون بخشی از این دوره را در خاطراتش روایت کرد، کتابی که در ۲۰۲۳ با همکاری وندی پرلمن، استاد علوم سیاسی دانشگاه نورث‌وسترن، منتشر شد.۲، ۱۳، ۱۵، ۱۶
از صنف در چاد تا بازگشت به اردن
در اپریل ۲۰۱۷، مزون با یونیسف به منطقه دریاچه چاد رفت. در شهر بول، از صنفی در مکتب یاکوآ دیدن کرد و با کودکانی گفت‌وگو کرد که درگیری زندگی و درس‌شان را تغییر داده بود. یونیسف بریتانیا دیدار او با یک شاگرد دوازده‌ساله را ثبت کرده است. مزون در گفت‌وگو با «سوریه دیپلی» توضیح داد که تجربه خودش به او کمک می‌کرد حرف‌های کودکان را دنبال کند، اما داستان هر کدام جداگانه بود. در جریان همان سفر، از مسئولان برنامه‌های آموزشی خواست برای دخترانی که هنوز بیرون از مکتب مانده‌اند، امکانات بیشتری فراهم کنند.۵، ۱۰، ۱۱
در ۱۹ جون ۲۰۱۷، یونیسف اعلام کرد مزون را به عنوان سفیر حسن نیت منصوب کرده است. او نوزده سال داشت و نخستین فردی بود که با وضعیت رسمی پناهندگی به این سمت رسید. در اعلامیه انتصاب، یونیسف از سال‌هایی یاد کرد که مزون در زعتری از خدمات آموزشی استفاده کرده و برای رفتن کودکان دیگر به مکتب تلاش کرده بود. یک ماه بعد، در جریان نشست گروه بیست در هامبورگ، او موضوع آموزش کودکان مهاجر و پناهنده را مطرح کرد. وقتی در اکتوبر به اردن برگشت، ملاقات با شاگردان بار دیگر بخشی از برنامه سفرش بود.۱، ۳، ۸، ۱۲
اندکی پیش از سفر اردن، مزون در برنامه‌ای در نیویارک شرکت کرد که یونیسف برای جلب توجه به بازماندن کودکان از درس ترتیب داده بود. در آن زمان، سازمان شمار کودکان بیرون از مکتب در مناطق درگیر جنگ را حدود ۲۷ میلیون برآورد می‌کرد. برای نشان دادن این رقم، ۲۷ بس مکتب خالی از خیابان‌های نیویارک گذشتند. مزون که در سفرهایش با خانواده‌ها و شاگردان صحبت می‌کرد، در این برنامه برای مخاطبانی حرف می‌زد که بسیاری از آن مناطق دور بودند. چند هفته بعد، در عمان، دوباره با کودکی روبه‌رو شد که تلاشش برای ورود به صنف را از نزدیک شرح می‌داد.۱، ۱۲
در مرکز مکانی عمان، سدره به صنفی می‌رفت که قرار بود فاصله افتاده در درس‌هایش را کمتر کند. یونیسف گفته بود مراکز مکانی به کودکان در کنار درس و مهارت‌های زندگی، برای ثبت‌نام در مکاتب دولتی نیز کمک می‌کنند. این سازمان در همان گزارش از ایجاد نوبت دوم درس در صدها مکتب اردن و لبنان با همکاری نهادهای محلی یاد کرد تا صنف‌ها به شاگردان بیشتری برسند. سدره در زمان دیدار هنوز در مرحله آماده شدن برای ورود به مکتب بود. چیزی که مزون از حرفش با خود برد، شباهت پرسش او به پرسش خودش در اولین روزهای اردن بود. مزون آن زمان کتاب‌هایش را داشت و می‌خواست بداند آیا می‌تواند دوباره سر صنف بنشیند. سدره پس از دو سال دوری از درس، راهش را به سوی همان صنف دنبال می‌کرد.۱، ۲، ۵
منابع و اعتبار عکس‌ها
- گزارش یونیسف از بازگشت مزون به اردن و دیدار با سدره، ۱۶ اکتوبر ۲۰۱۷.
- گزیده و معرفی خاطرات مزون الملیحان با همکاری وندی پرلمن، نشر پنگوئن رندم هاوس.
- اعلام رسمی انتصاب مزون و شرح اقامت در اردن، ۱۹ جون ۲۰۱۷.
- پرونده مزون الملیحان در آرشیو حافظه سوریه.
- گفت‌وگو با مزون درباره رفتن به مکتب، صحبت با خانواده‌ها و سفر به چاد، سوریه دیپلی.
- گفت‌وگو به زبان عربی با مزون درباره سال‌های درس در اردن، جو۲۴.
- یادداشت خود مزون درباره مکتب نیوکاسل، ارتباط با دوستان در اردوگاه و کار با بنیاد ملاله.
- گزارش یونیسف امریکا درباره دیدار با ملاله و سخنرانی در هامبورگ.
- عکس شاخص، مزون الملیحان در نشست آموزش دختران در لندن، ۷ جولای ۲۰۱۶، راسل واتکینز / اداره توسعه بین‌المللی بریتانیا، CC BY-SA 2.0. اندازه تصویر برای وب تغییر یافته است.
- پرونده یونیسف بریتانیا و ثبت دیدار با شاگردان در چاد.
- گزارش برنامه «آموزش نمی‌تواند صبر کند» از حضور مزون در منطقه دریاچه چاد.
- گاه‌شمار فعالیت‌های مزون الملیحان به عنوان سفیر یونیسف.
- ثبت سخنان مزون درباره کتاب‌هایش و تحصیل در نیوکاسل، انستیتوت بین‌المللی صلح، سپتامبر ۲۰۱۷.
- گفت‌وگو درباره کتاب‌های درسی همراه مزون هنگام خروج، مجله آموزش تس.
- روایت مزون از ادامه تحصیل و برنامه درخواست ورود به دانشگاه، ۲۰۱۷.
- پرونده نویسنده و ثبت فراغت از دانشگاه نیوکاسل، نشر پنگوئن.
