چهلزینه قندهار چگونه نوشتههای دوره بابر را بر صخره نگه داشت؟
بخشهای این نوشته

در عکسی که بنجامین سیمپسون در حدود ۱۸۸۱ از چهلزینه قندهار گرفته است، صخرهای دیده میشود که اتاق و راه رسیدن به آن در بدنهاش قرار دارند. بنا از پایین شبیه ساختمانی جدا روی زمین نیست. پلهها در امتداد سنگ بالا میروند و به فضای کوچکی میرسند که در صخره تراشیده شده است. نام چهلزینه از همان راه بالا رفتن آمده و در گزارش مسافران هم بیشتر از نامهای دیگر به کار رفته است.
اتاق بالای دامنه شهر کهنه قندهار قرار دارد و ساخت آن را به روزگار بابر در سده شانزدهم میلادی نسبت میدهند. پژوهش منتشرشده در مجله انجمن سلطنتی آسیایی، دوره ساخت را حدود ۱۵۲۲ تا ۱۵۲۷ ثبت میکند. این انتساب از خواندن نوشتههای محل و مقایسه آن با تاریخ فرمانروایی بابر به دست آمده است. برای شناختن بنا، عکس صخره و متن نوشته باید در کنار هم دیده شوند.
نوشتههایی از دو زمان
یکی از نوشتهها به تثبیت اختیار بابر در قندهار اشاره دارد. پژوهشگران نوشته دیگری را که بخشی از آن آسیب دیده به دوره پس از مرگ او نسبت دادهاند. این خوانش به احتمال کار در زمان شاهزاده عسکری مربوط میشود. از آنجا که همه بخشهای متن به یک اندازه سالم نماندهاند، انتساب نوشته دوم در پژوهش با احتیاط بیان میشود. کنار هم آمدن این نوشتهها نشان میدهد که کار با محل پس از ساخته شدن اتاق هم ادامه داشته است.

در شرح کتاب بابرنامه، نامی آمده که به دید گسترده از جایگاه بلند اشاره دارد. مسافران سده نوزدهم بیشتر از چهل پله یاد کردهاند. هر نام به بخشی از تجربه مکان مربوط میشود. در یکی، منظره و جای بنا پیش چشم است. در دیگری، حرکت از پایین دامنه تا اتاق نقش تعیینکننده دارد. در یک فرهنگ جغرافیایی افغانستان، شمار پلههای دیدهشده ۴۲ ثبت شده است و نام تاریخی چهلزینه همچنان به کار میرود.
عکسهای قدیمی این دو نگاه را حفظ کردهاند. تصویر دور، صخره و نسبت آن را با زمین پیرامون نشان میدهد. تصویر نزدیکتر مسیر پله و جای اتاق را روشن میکند. خواندن کتیبه، تاریخی را به این منظره میافزاید که از روی شکل صخره به تنهایی پیدا نیست. چهلزینه به این ترتیب اثری است که راه رسیدن، جای نشستن بنا و نوشته سنگی هر سه در روایت آن سهم دارند.
منابع
- مجله انجمن سلطنتی آسیایی و پژوهش درباره زمان ساخت اتاق و خواندن نوشتههای چهلزینه قندهار
- ترجمه و شرح بابرنامه و توضیح نام چهلزینه و کتیبه قندهار
- فرهنگ جغرافیایی تاریخی افغانستان و معرفی اتاق و پلههای چهلزینه
عکس شاخص. صخره و اتاق چهلزینه قندهار در عکس بنجامین سیمپسون، حدود ۱۸۸۱. Sir Benjamin Simpson (1831-1923)، مالکیت عمومی.


