چرا پایان خروج نیروهای شوروی از افغانستان با پل حیرتان به یاد مانده است؟

بخشهای این نوشته
در ۱۵ فبروری ۱۹۸۹، خروج رسمی نیروهای شوروی از افغانستان به پایان رسید. یکی از صحنههایی که از آن روز در تاریخ مانده، عبور فرمانده شوروی از پل روی آمودریا است. در جنوب پل، حیرتان افغانستان قرار دارد و در آن سوی آب، راه به ترمذ در ازبکستان آن زمان شوروی میرسد. عبور در این محل به خبری از یک معبر جغرافیایی بدل شد. پایان حضور رسمی نیروها در جایی دیده میشد که یک کرانه از کرانه دیگر جدا بود.
بوریس گروموف، فرمانده نیروهای شوروی، در گزارشها و عکسهای پایان خروج حضوری برجسته دارد. روایت مشهور عبور او از پل، نقطه نمادین پایان رسمی عملیات خروج شد. کار در یک روز آغاز نشده بود. توافقهای ژنو در ۱۹۸۸ چارچوب زمانی خروج را تعیین کرده بودند و جابهجایی نیروها ماهها پیش از روز پایانی شروع شده بود. پل در واپسین مرحله، پایان روند را به صحنهای تبدیل کرد که دوربینها میتوانستند ثبت کنند.
تاریخ پایان و آنچه پس از آن ادامه یافت
گذر از پل زمان خروج رسمی را مشخص کرد. دولت افغانستان بعد از فبروری ۱۹۸۹ بر سر کار ماند و درگیریهای داخلی در کشور ادامه پیدا کردند. تاریخ پایان خروج را باید در پیوند با موضوع خودش خواند. آن روز به حضور مستقیم نیروهای شوروی در چارچوب عملیات نظامی مربوط بود. زندگی مردم در شهرها و بیرون آنها از آن تاریخ به وضعیت سیاسی و امنیتی تازهای وارد شد که سرگذشتش به روز عبور از پل محدود نمیشد.

پل سالها بعد هم یکی از راههای ارتباطی افغانستان و آسیای میانه ماند. عکسهای بعدی به دورهای مربوطاند که ساختمان و مسیر از گذشته بر جا بودند، ولی کسانی که در آنها دیده میشوند مربوط به روز خروج نیستند. دیدن عکس قدیمی و تصویری از پل در دوره بعد، فرق میان یک واقعه و محل وقوع آن را روشن میکند. یک روز خاص به خاطره تاریخی تعلق دارد و خود مسیر در سالهای بعد کاربریاش را ادامه داد.
از نگاه کسی که واقعه را در خبر یا در گزارش تاریخی دنبال میکند، تاریخ ۱۵ فبروری در کنار نام حیرتان جای روشنی دارد. حرکت از ساحل جنوبی به سوی ترمذ پایان یک برنامه رسمی را قابل دیدن ساخت. به همین دلیل، نام پل در یادآوری خروج شوروی هنوز کنار تاریخ پایان آن میآید.
منابع
- دانشگاه ایالتی اوهایو و بررسی تاریخی خروج شوروی و تصویر عبور از پل
- بایگانی گزارش تاریخی درباره ۱۵ فبروری ۱۹۸۹ و عبور بوریس گروموف از آمودریا
- آرشیف سازمان ملل و متن توافقهای ۱۹۸۸ ژنو درباره افغانستان
عکس شاخص. عکس آرشیفی از خروج نیروهای شوروی از افغانستان در ۱۹۸۹. آ. سولومونوف، آرشیف ریا نووستی، CC BY-SA 3.0.


